Almanaque de Mondoñedo: 18 de marzo de 1834

Resolución da Raíña Gobernadora en contestación ao escrito que lle dirixixira o coronel de Rexemento Provincial de Mondoñedo solicitando castigos severos para os mozos que se automutilan (arrancándose os dentes, cortándose os dedos das mans), para evitar o servizo das armas. Na contestación di que ninguén quede libre de prestar o servizo de armas aínda que lle falten dentes, dedos ou incluso ollos; e de probarse que se mutilaron maliciosamente, se duplique o tempo de prestación, e se fose enteiramente inútil se lle impoñan 8 anos de presidio.
(+ Almanaque de Mondoñedo)

Publicado en Os días de Mondoñedo | Comentarios desactivados en Almanaque de Mondoñedo: 18 de marzo de 1834

Os Camiños

A catedral de Mondoñedo. Fotog. de Ester Otero
A catedral (Fotog. de Ester Otero)

En Cunqueiro e Galeano, por citar só dous dos meus santos literarios, está a biblia da miña devoción polos camiños. Di, ou insinúa, Cunqueiro que os camiños son seres vivos que nacen, crecen, ramifícanse e tamén morren. Os camiños, mentres están vivos, son a nosa pegada, a marca da nosa incesante peregrinaxe cara o alén. Se falasen (ao seu xeito fano) os camiños dirían mellor ca ningún filósofo de onde vimos, quen somos e a onde queremos ir.
Está moi ben que a UNESCO repare nos camiños de noso porque neles está reflectido todo o noso pasado, que é antigo e rico, camiños que traen historias doutras xentes e doutras terras, camiños que levan as nosas moito máis lonxe que calquera vendaval.
Congratulémonos de que a UNESCO bendiga co seu recoñecemento os Camiños do Norte que se dirixen a Compostela, o da Costa e o Primitivo que se suman ao Francés, e de paso os edificios singulares asociados como a catedral de Mondoñedo ou a de Lugo. Dezasete concellos lucenses e oito coruñeses que se engaden ao selecto grupo da listaxe do Patrimonio Mundial e que deben ser desde xa un só pulso, un latexo unísono guiado pola arteria que lles dá vida.
Que é —preguntabase Galeano— unha persoa no camiño? Tempo!

©Antonio Reigosa
Artigo publicado en La Voz de Galicia_ A Mariña, o 7 de xullo de 2015

Publicado en Mondoñedo | Comentarios desactivados en Os Camiños

Dietario de Mondoñedo: 5 de xullo de 2015

A UNESCO fai pública a inclusión na Listaxe do Patrimonio Mundial do Camiño da Costa e do Camiño Primitivo, así como dalgúns edificios singulares asociados como a catedral de Mondoñedo.
(+ Dietario de Mondoñedo)

Publicado en Os días de Mondoñedo | Comentarios desactivados en Dietario de Mondoñedo: 5 de xullo de 2015

Os Muíños, esencia artesá

O barrio dos Muíños seduce desde o primeiro golpe de vista. É un microcosmos de Mondoñedo, o reduto ideal para recompoñer o ánimo, para pasear e gozar da súa estética cativadora. Mesmo a toponomia pon música: Ponte do Pasatempo ou de Ruzos, Fonte dos Pelamios, Rúa das Moscas.
O barrio dos Muíños ten unha longa historia. O nome xa indica cal foi a principal ocupación da veciñanza desde sempre. A abundancia de auga propiciabao. A principios do século XX arrendábase un muíño fariñeiro con tres pedras, bo salto de auga, a propósito, dicía o reclamo, para instalar algunha industria que precisase motor de auga.cartazmuiños
Por alí pasa un camiño principal que en orixe foi calzada romana, e que cando cruza por enriba do río Valiñadares sobre a Ponte do Pasatempo, descansa e párase a contar historias coma a que lle custou vida a Pardo de Cela. O Valiñadares, como o mítico río de Xerxes, descomponse en dúas canles que atravesan o barrio para dar vida a muíños, hortas, lavadoiros, casas e, sobre todo, a moitos obradoiros que ao longo da historia foron e aínda son, afortunadamente. Un río atento ás necesidades das persoas, case sempre mudo, agás nalgunha que outra invernía que se desmadrou, que de todo houbo en tantos anos de historia. O barrio de Triana (denominación popular nas décadas 20 e 30 do pasado século) ou a Venecia mindoniense, que se dixo, e aínda repiten, os cronistas.
Nos Muíños naceron ou viviron, entre outros moitos, o músico e militar J. A. Lodeiro Piñeiroa, o barbeiro e músico M. Ledo Bermúdez “O Pallarego”, o poeta e xornalista X. Díaz Jácome, o prateiro e reloxeiro J. Ínsua Pedrosa, o fotógragfo e pintor Santiago Pernas. Polo barrio dos Muíños pasaba cada día A. Cunqueiro para lerlle o xornal a Vendabal, a cambio de que este míti cazoleiro trátase de ensinarlle ao poeta, inultimente, os fundamentos da arxila. Pepe de Treta, Tito de Freire, Patrulla … son nomes de prestixio na memoria deste oficio.
O barrio dos Muíños conserva aínda habilidosas mans para case todos os oficios: oleiros como Chus Lage (nos mellores tempos as olarías chegaron a ocupar moitas casas do Couto de Outeiro), zoqueiros como Alberto Geada, titiriteiros como Ton Arenas, muiñeiros como Edelmiro Expósito, serigrafistas como A Xente das Cores-Julieta Vargas, pregoeiros sabios como X. Ruíz Leivas, hostaleiros como O Valeco, forxadores, músicos, panadeiros, poetas e artistas que aínda crean atesanalmente.
Pódese afirmar que ao barrio dos Muíños de Mondoñedo non lle falta de nada, pois ata ten unha praia que lle debuxou moi fermosa e soleada Mauro Leivas para o cartaz que pregoa a Feiramostra que se vai celebrar alí o sábado 11 de xullo.
Son moitos os colectivos implicados na organización desta VIII Xornada de “Abrindo Camiño” na que van participar case medio cento de artesáns, a maioría mindonienses e mariñáns. Produtos da horta e das mans, o quefacer manual herdado que pulsa por revivir onde sempre foi arte. Novos e vellos oficios que van ocupar a praza e as rúas do barrio como nos vellos tempos, cando as festas de Santiago competían coas mesmas feiras das San Lucas. As portas francas e o río e as canles impolutas. Que máis se pode desexar para un día mindoniense de verán!

©Antonio Reigosa

Publicado en Apuntamentos, Mondoñedo | Etiquetado , , | Comentarios desactivados en Os Muíños, esencia artesá

José Mª Rodríguez González: O pintor desaparecido

A biografía do artista mindoniense José Mª Rodríguez González esfúmase entre brétemas de misterio e incerteza.

José Mª Rodríguez González naceu en Mondoñedo o 7 de decembro de 1895. En 1919 comeza a traballar en Viveiro e logo, ao casar con Isabel Vázquez en 1923, pasa a residir no Castañal, na parroquia viveirense de Valcarría. En 1926 decide viaxar aos USA e alí pérdeselle a pista en 1932. Deixaba un fillo de dous anos e outro, que sería nena, en camiño.
Nun artigo publicado recentemente no xornal La Voz de Galicia, edición A Mariña (12.04.2015) o cronista oficial de Viveiro, Carlos Nuevo, botaba de menos algunha obra deste artista entre as seleccionadas para participar na exposición “Orixes Creativas. Artistas pensionados pola Deputación de Lugo 1889 – 1960” que estivo aberta ao público no Museo Provincial entre o 19 de febreiro e o 12 de abril deste mesmo ano. Como consecuencia, o mesmo articulista sostiña con razón que o primeiro artista mindoniense pensionado pola Deputación de Lugo fora José Rodríguez e non Graciano Fraga Veiga, como afirmou quen asina nun artigo anterior neste mesmo xornal (23.03.2015).

Pensionado pola Deputación en 1914

É certo que José Mª Rodríguez González (José María González, José ou Pepe Rodríguez, ou tan só José María, nomes cos que o atopamos referenciado na prensa da época) debera figurar na listaxe dos pensionados pola Deputación, pois foino en 1914; outra cousa ben diferente resultou identificar entre os fondos provinciais algunha obra da súa autoría que amosar nesa exposición. Foi pensionado pola Deputación e, obviamente, foi o primeiro mindoniense en selo, moito antes de que o fose en 1933 Graciano Fraga. Convén precisar tamén, iso si, que o título do artigo de C. Nuevo, “O mindoniense José Rodríguez, primeiro bolseiro da Deputación”, non é atinado pois tal honra correspondeulle 25 anos antes a Manuel Salgado López.
Por razóns que descoñecemos, no arquivo da Deputación non se conserva, como sucede no resto dos casos, o expediente da pensión deste artista. Tampouco figura o seu nome nas atribucións de obras artísticas propiedade da institución provincial, o que non significa que non as haxa. O futuro, estamos seguros, traeranos novas de interese sobre este personaxe e sobre a súa obra, como é o caso do cadro que ilustra este artigo e que logo comentaremos.

De Mondoñedo aos USA, pasando por Viveiro

Para unha cronobiografía de urxencia seguimos a información facilitada por C. Nuevo no artigo citado, a prensa da época que nos foi posible consultar e a obra “Pintura y pintores de Vivero” (1992) de Fausto Galdo. Logo de aprobar o ingreso na Escola Especial de Pintura, Escultura e Gravado, de Madrid, a Deputación de Lugo en sesión plenaria do 14 de novembro de 1914 concédelle unha pensión de 1500 pesetas por ano, por un período de tres, coa obriga de presentar unha obra pictórica en cada curso con certificación en forma de ter asistido a un centro de formación do Estado ou dun dos pintores de fama de Madrid. Esta pensión amplíase por un ano máis en decembro de 1917. Neste mesmo ano e mes inaugúrase no salón de bailes do Casino de Mondoñedo unha exposición na que participan o “pintor notable” Pepe Rodríguez e o “caricaturista consumado” Marcelo Regueiro, mozo lucense entón destinado como brigada na Reserva de Mondoñedo. Rodríguez expón títulos como “Tipos del país”, “Enguedelleime”, “Esperando la limosna”, “Estudio” ou “Retrato del Sr. Pérez-Fontán”.
Na primavera de 1918 participa con 10 cadros na exposición organizada polo Orfeón Gallego en Lugo. En El Norte de Galicia do 31 d emaio deste ano eloxian moito a obra de Rodríguez, dicindo que ten gusto exquisito, facilidade pasmosa para a execución e dominio completo do colorido. Pouco despois, en agosto, o director do Orfeón Gallego e de El Progreso, Antonio de Cora, nunha crónica que fai dunha visita a Mondoñedo conta que atopa ao artista José María na Alameda dos Remedios e defíneo como “aquel abohemiado pintor de nuestro ensayo de exposición en el Orfeón Gallego”.
En 1919 trasládase a Viveiro, onde vai protagonizar algunha exposición e desenvolver un meritorio traballo. Primeiro como muralista decorando a igrexa de Santa María de Chavín, logo a de Santa María de Ourol e a embocadura do Teatro Moderno, e pintando moitos retratos e paisaxes.
En 1926 marcha aos USA, para visitar a Sesqui-Centennial Internationatal Exposition de Filadelfia, unha portentosa exposición conmemorativa do 150 aniversario da independencia americana. Naqueles anos únese en sociedade ao arquitecto J. Woyte e dedícase a decorar igrexas en América e Canadá, incluso parece que chegou a traballar en Hollywod facendo decorados, ata que a familia perde o contacto en 1932 cando andaba por Greensburg, no estado de Indiana.
O fillo de dous anos que deixaba en Viveiro, Ángel Rodríguez Vázquez, foi co tempo director técnico da fábrica Barro-Chavín, profesor da Escola de Mestría de Viveiro e deputado autonómico por UCD en representación da provincia de Lugo entre 1981 e 1985.

Neno collendo froita
neno_blog

Deducimos que debeu entregar obra na Deputación, como se requería nas condicións da concesión da pensión, ao remate de cada un dos cursos polo que aparece reflectido na prensa da época. En xullo de 1915 en “La Voz de Mondoñedo” dise que na Deputación de Lugo se amosa un cadro del. Na acta da sesión provincial do 22 de outubro de 1917 dáse conta dunha instancia do pintor devindicando o pago da pensión correspondente ao curso 1916-1917, facendo constar que presenta un cadro. En El Progreso do 24 de outubro seguinte infórmase sobre este asunto e dise que “el cuadro está situado en el salón blanco, frente a la puerta de entrada. Representa un niño cogiendo fruta de un árbol”.
Afortunados fomos ao contar coa, aínda que breve, descrición dunha das obras e coa memoria visual da técnico do MPLugo, María Quiroga para convencernos de que este cadro que reproducimos (está entre os fondos de reserva do MPLugo) é o sinalado polo xornal.
A obra e a biografía do pintor José Mª Rodríguez terán que ir saíndo á luz aos poucos, tal a recuperación da visión do astro tras a eclipse.

©Antonio Reigosa

Este artigo foi publicado en La Voz de Galicia-A Mariña o 29 de xuño de 2015.

Publicado en Artistas, Mondoñedo, Museos | Etiquetado | Comentarios desactivados en José Mª Rodríguez González: O pintor desaparecido

Balsaminas

Balsaminas. Portada do exemplar agasallo do autor a J. Trapero Pardo (reducida)

Este é o título dun libriño de tan só 66 páxinas da autoría do sacerdote, capelán da SICB e escritor Manuel Rico Prieto. Foi impreso en Tip. de “C. de Acción Social Católica” de Mondoñedo en 1952/53. Contén 21 capítulos organizados baixo o subtítulo “Cuentos / Teatro / Versos / Santoral de Galicia / Guión histórico de Mondoñedo”.
Os títulos dos relatos son Mercedes d’o Pazo, La Francesita (onde se alude, sen mencionalo, aos contratempos amorosos de Pascual Veiga), Mariana Pineda, Antonio y Aurelia, Sacrificio de amores, Leyenda piadosa (descrición dun milagre da Virxe dos Remedios), El sargento Filgueira; pequenas pezas para teatro como Yo quiero ser estrella (juguete cómico en un acto), El relevo de la guardia (juguete cómico en un acto), Gonzalo, el poeta (juguete cómico) ou O Paragüero (monólogo cómico-lírico), este en galego. Tamén están escritos en galego os poemas A Campaíña d’as Monxas, Abandonada d’os seus, Subida e baixada, Sembranza, dedicado a A. Noriega Varela, e Sembranza (doce recordo) dedicado ao bispo e poeta en bable Manuel Fernández de Castro. No titulado El lobo de mar recrea unha ofrenda á Virxe dos Remedios. Seguen textos como Santoral de Galicia, un recompilatorio de mártires, beatos, venerables, misioneiros e santos, canonizados ou non, vencellados a Galicia, entre os que se citan a san Gonzalo, san Rosendo, as monxas mindonienses sor Marcelina del Riego e sor Umbelina (tía carnal do autor), así como o padre pasionista Inocencio Canoura, quen pasou de sirvente no Convento dos Picos a frade da orde para morrer asasinado en Turón (Asturias) en 1934. Unha guía ou Guión Histórico de Mondoñedo, Mindonienses ilustres, con breves reseñas de persoeiros relevantes, e Episcopologio de Mondoñedo 1853-1953, completan este mostrario de opúsculos e textos literarios que deberon ser elaborados polo autor en diferentes épocas da súa vida.
O título, seguramente, ten que ver coas propiedades cicatrizantes que se atribúen á planta chamada balsamina, ou, se cadra, ao nome comercial dunha pasta que se usaba contra catarros e afonías.
O autor naceu o 12 de xaneiro de 1889 e morreu o18 de novembro de 1964 en Mondoñedo(1). A súa familia materna, e onde naceu a súa nai, foi caseira na propiedade anexa ao Convento dos Picos logo de ser desamortizado en 1835. Segundo José Mª Díaz, Manuel Rico foi dos primeiros que tivo aparato de radio en Mondoñedo(2). Asinou artigos de tema histórico, cultural, relixioso e político en xornais e revistas como Vida Gallega, San Pedro de Mezonzo, Pregón e, sobre todo, en Vallibria, de Mondoñedo. En Las Riberas del Eo (2 de outubro de 1954) publicou un curioso texto poético titulado “Mindonienses ilustres” no que fai unha relación de paisanos egrexios. Tamén é autor doutra miscelánea publicada en 1934 e que leva por título Vibraciones. Nos seus textos, a inmensa maioría en castelán, predomina o ton doutrinal, sempre na defensa de valores políticos e relixiosos de natureza conservadora.

Notas
(1)Miscelánea Mindoniense, blog ao coidado de Andrés García Doural
(2)Díaz Fernández, José María, “El sacerdote D. Manuel Rico Prieto, en mi recuerdo”, Mondoñedo, nº 40, marzo 1995, p. 4.
Publicado en Apuntamentos, Libros | Comentarios desactivados en Balsaminas

Mondoñedo, Cidade Creativa

O futuro está por construír e no territorio propio do soñar está permitido case todo, mesmo fantasiar con que Mondoñedo podería ser parte nun futuro a medio prazo da Rede de Cidades Creativas da UNESCO.
zocas geada
En outubro de 2004 a UNESCO pon en marcha o proxecto Rede de Cidades Creativas da Alianza Global co obxectivo de promover a diversidade cultural a través do fomento e aproveitamento do potencial creativo, social e económico das colectividades locais. Unha idea que 10 anos despois conta cunha listaxe de 69 cidades creativas do mundo adscritas a algunha destas redes: literatura, cine, música, artesanía e arte popular, deseño, arte dixital e gastronomía.
En reunión a celebrar este vindeiro maio de 2015 na cidade xaponesa de Kanazawa elixiranse outros nomes para incorporar a esta prestixiosa lista da que Bilbo (deseño) ou Granada (literatura) participan desde o ano 2014. Barcelona anuncia o inicio dos trámites para ser incluída na rede como cidade literaria, título concedido xa no pasado a Norwich, Edimburgo, Melbourne, Iowa City, Praga, Rykjjavik, Cracovia, Heidelberg, Dunedin ou Dublín.
As ideas base sobre as que se asenta a existencia desta Rede son, entre outras, facer da creatividade o elemento esencial do desenvolvemento local, que a cultura e a industria cultural sexan factores de crecemento nunha economía tamén creativa na que se implican e participan, multiplicando así os efectos, os sectores público e privado conxuntamente coa sociedade civil. Pertencer a esta Rede é participar a nivel global do intercambio de ideas e coñecementos, establecer relacións de cooperación en aspectos como a comercialización e a distribución de produtos ou o aproveitamento compartido dos recursos dispoñibles.
Calquera cidade que considere que reúne méritos para participar nalgunha das redes temáticas pode presentar a súa solicitude diante da UNESCO, conxuntamente coa documentación necesaria, apoiándose nun programa de políticas e actividades que deberán executarse nos cinco anos seguintes. Obviamente, segundo establecen as directrices da UNESCO, tamén é preciso amosar apoio político e financeiro, tradición no ámbito seleccionado, estado da creatividade na actualidade con relación de eventos e actividades relacionadas así como sobre as actividades educativas e de formación que se realicen. As medidas de preservación, a infraestrutura cultural existente, a promoción e, en fin, todas cantas medidas e actividades se deseñen para converter a creatividade en desenvolvemento e economía de futuro son as claves para o éxito.
Mondoñedo ten, como é ben sabido, acreditada tradición creativa, e mesmo longa traxectoria en ámbitos como a literatura, a música, a artesanía ou a gastronomía. Unha longa listaxe de nomes de persoas e institucións que todos temos na mente e que superan, en proporción á súa poboación, calquera media coa que se pretenda comparar.
Isto é indiscutible pero o outro, aspirar a formar parte desa exclusiva Rede de Cidades Creativas, se cadra só é un soño vestido de desexo. Sen embargo, cando esperto o soño sigue aí, como o dinosauro de Augusto Monterroso.

© Antonio Reigosa
Publicado en El Progreso (24.04.2015)

Publicado en Mondoñedo | Comentarios desactivados en Mondoñedo, Cidade Creativa

Cando Murguía cabreou aos mindonienses

Hai xa cen anos, a principios de 1915, houbo en Mondoñedo un enfado considerable co fundador e entón presidente da Real Academia Galega, Manuel Murguía. A orixe do conflito estaba nun artigo asinado polo prócer no Almanaque Gallego para 1915, editado en Bos Aires por Manuel Castro López, onde poñía en cuestión a autoría d’A Alborada, chamada de Veiga, “sin que haya para ello el menor motivo”. Nas notas engade que non quere ofender a memoria de Veiga, falecido en 1906, pero que “ni el lo dijo ni fue autor de La Alborada”.
almanaque gallego 1915
A reacción da prensa mindoniense, especialmente do semanario El Cruzado foi inmediata e contundente, e iso que “por tratarse de quien se trata modera el vigor del enojo en nuestra pluma” aínda que “nos hace más dolorosa y menos comprensible tal afirmación”.
ADESAM. (Antonio Maseda), que é quen asina a queixa, fai ver o erro en que incorre Murguía coa data de nacemento de Veiga. Recoñécese, iso si, a inspiración no popular de Veiga e compárano coa influencia do tradicional que pode haber na Ilíada, na Odisea ou no Cantar del Mío Cid, para rematar pondo o ollo onde máis lle podería doer a Murguía cando afirman que coa súa actitude estaba calumniando á súa esposa. “Se negaría a Rosalía el mérito de identificarse con nuestras alegrías y tristezas, se diría que ella no era la autora de esos gemidos…” “porque esos gemidos antes que Rosalía en sus versos los había glosado el pueblo en su alma”. Para, en resumo, acabar solicitando do señor Murguía que probe o que di ou que rectifique como un cabaleiro.
A polémica morreu en seguidiña. Murguía, seguramente, só tentaba demostrar que a música das alboradas era de raigaña popular e que a súa propia esposa, Rosalía de Castro, escribira a letra da súa, como así debeu ser, acomodándoa ao son instrumental dalgún gaiteiro. Mais, mentres Rosalía escribe para “que saíse en todo arreglada á música”, Pascual Veiga compón en 1879 sobre a letra do poema “A estrela coruñesa” de Francisco Mª de la Iglesia. A obra co mesmo título do poema foi estreada en 1880 baixo a dirección de Veiga polo Orfeón Brigantino nos Xogos Florais de Pontevedra.
En 1889 e xa co título de “Alborada Gallega” foi interpretada en París polo Orfeón Coruñés, dirixido tamén por Veiga, no marco da Exposición Internacional, sendo premiada a peza e máis os intérpretes.
É probable que en 1914 Murguía xa non lembrase a actuación que o 14 de marzo de 1891 tivo diante da súa casa a Rondalla Regionalista, na que era a súa primeira saída polas rúas de Compostela, “interpretando magníficas producciones de conocidos maestros gallegos y entre ellas la hermosa Alborada de Veiga”. Compoñían a rondalla 19 estudantes universitarios que actuaron diante de diversos locais de prensa e sociedades de recreo, e diante da casa de Brañas. Murguía, por certo, obsequiounos con pasteis, licores e cigarros.
Segundo os especialistas, a “Alborada de Veiga” ten innovacións e estrutura ben máis complexas que as alboradas tradicionais pero aínda así formou e forma parte do repertorio dos grandes gaiteiros de finais do s. XIX e de todo o XX. E así será con certeza, a pesar do parecer de Murguía, por varios centos de anos máis.

©Antonio Reigosa
Artigo publicado en “El Progreso_A Mariña” o 3 de xuño de 2015

Publicado en Apuntamentos, Mondoñedo | Etiquetado , , , , , | Comentarios desactivados en Cando Murguía cabreou aos mindonienses

Celebración de Mondoñedo

Celebración de Mondoñedo
Acto de presentación do Cronista Oficial da Cidade
Salón de Plenos, Casa do Concello de Mondoñedo, 8 de maio de 2015, 19:30 h.

Agasallo de Xosé Vizoso
Debuxo agasallo do grande artista, e case zoñanego, Xosé Vizoso

Sr. Alcalde, señoras concelleiras, señores concelleiros, familiares, amigas e amigos, veciños e veciñas de Mondoñedo que hoxe nos acompañades:
Permitídeme, en primeiro lugar, agradecerlle á corporación municipal de Mondoñedo en exercicio o terme agasallado, sinalándome co para min distinguido e prestixioso título de Cronista Oficial de Mondoñedo.
Aínda non sei moi ben en que calidades repararon, nin cales poden ser os meus méritos para merecelo. Non o digo por inmodestia senón porque eu e vós sabemos que hai varias e varios mindonienses con máis currículo, coñecementos e afectos ben probados para con Mondoñedo para seren elas ou eles os elixidos.
Tras a vosa decisión, que eu aceptei e acepto aquí publicamente, quero expresar a miña gratitude á actual corporación municipal pola decisión pero tamén pola forma elegante en que resolvestes, e, en segundo lugar, dicirvos que, como non pode ser doutra maneira, me comprometo aquí diante de vós, que representades a todas e todos os mindonienses, e diante dos aquí presentes, a que a encomenda que me facedes poderá ser atendida con desacerto pero nunca con desgana ou desinterese.
Son consciente de que me facedes herdeiro non só dun título, senón dunha responsabilidade á que debo procurar corresponder. O meu nome únese a unha longa nómina de persoeiros, algúns tan extraordinarios que co seu quefacer e coa súa obra deron e dan brillo a Mondoñedo.
Isto ten avantaxes, moitas, é ben certo, pero tamén algúns inconvenientes.
Por exemplo, cando alguén quere facer algún comentario sobre algún dos meus traballos, eu agradézollo, xa ora, pero a conversación pode rematar co meu orgullo ferido.
Se o meu interlocutor non sabe onde nacín e acaba descubrindo que foi en Mondoñedo, indefectiblemente, dirá algo parecido a isto:
—Home, claro; así calquera! Sendo de Mondoñedo non ten mérito!

E teñen razón. O mérito teno esta terra e esta cidade que sen necesidade de recuar para buscar as orixes alá no profundo da prehistoria, nin no período da romanización, nin sequera nos primeiros séculos da Idade Media (e mirade que temos patrimonio nestas etapas), este núcleo urbano xa cumpriu 903 anos como tal desde aquel ano 1.112 cando dona Urraca ordena trasladar a sede bispal aquí, a Vilamaior.
Xa van aló 859 anos gozando do título de cidade e outros tantos nos que se veñen celebrando sen interrupción as Feiras das San Lucas, e xa 474 anos des que hai Quendas.
Mondoñedo foi capital de provincia por case 300 anos, viu nacer a Pascual Veiga, o autor da música do himno galego, e celebrou a primeira festa da árbore de que hai memoria aló polo 1.569.
Se aquel incidente na Ponte do Pasatempo coa muller ou filla de Pedro Pardo de Cela cambiou o rumbo de Mondoñedo hai máis de 500 anos, outra ponte, a da autovía A8, que tamén paira sobre o trazado da vella calzada romana, debería volver a cambialo, pero desta vez para invertilo. Precisamos a forza do vendabal (o ventus validus, que diría Cunqueiro) que bate no viaduto de Lindín para empurrarnos con velocidade extra cara o futuro.
No século XV entrou por este camiño un perdón para o mariscal que foi burlado na Ponte do Pasatempo por intereses espurios; e o mariscal foi decapitado.
Agora, o Viaduto Balcón de Mondoñedo, en atinada metáfora de Paco Piñeiro, érguese altivo e desafiante sobre o val, pero non nos vai enganar aínda que polo de agora só sirva para traer e levar a algures, pero non a Mondoñedo.

Mondoñedo tivo (e ten, aínda que en desuso na actualidade) un Seminario desde o que se impartiu docencia uns 440 anos, o terceiro fundado en España, que aínda que creado ao abeiro, coma todos, da Contrarreforma acordada en Trento, resultou ser para Mondoñedo unha verdadeira Universidade con grande influencia tanto na formación do clero como na de moitos segrares. A súa biblioteca, que conserva 31 incunables e 20 mil e pico volumes, é un patrimonio inmenso de incalculable valor bibliográfico.
No Seminario de Mondoñedo formouse xente da igrexa como Xosé Crecente Vega ou Daniel Pernas Prieto, pero tamén figuras de grande influencia na vida civil, política e cultural como Nicomedes Pastor Díaz, Luis de Trelles Noguerol, Patricio Delgado Luaces “Xan de Masma”, Manuel Leiras Pulpeiro, Antonio Noriega Varela, Aquilino Iglesia Alvariño, Xosé Trapero, Xosé Mª Díaz Castro ou o vilalbés Lois Peña Novo, un dos fundadores en 1916 das Irmandades da Fala.
Tamén é certo que non todos os mindonienses de mérito tiveron necesidade de pasar polo Seminario, pois alén del floreceu o enorme verxel literario que se chama Álvaro Cunqueiro, varias ducias de poetas, pintores, músicos ou artesáns e artistas populares, entre os que deben estar os nomes de Pascual Veiga, José Antonio Lodeiro Piñeiroa, Graciano Fraga Veiga, José Mª Rodríguez González …e outros afortunadamente vivos como Marina Mayoral, Xe Freyre, Antón Meilán, Armando Requeixo, Francisco Piñeiro, Fran Bouso, Juan Puchades, Xosé Artiaga, Xosé Vizoso, Caxigueiro, José Mª Palacios, Isabel Morán, Alicia Puchades, Ernesto González Torterolo … e tantas e tantos outros que lle deben a súa formación, nalgúns casos incluso aos nunca debidamente recoñecidos mestres e mestras das escolas rurais, e ao profesorado do ensino público, tanto desde o CEIP “Álvaro Cunqueiro” como desde o IES “San Rosendo”.

Mondoñedo sempre tivo quen lle escribise; grandes plumas que coa súa obra engrandeceron a un tempo o nome do autor e o do seu lugar de nacemento.
Uns anos antes de fundarse o Seminario, entre 1537 e 1545, foi bispo de Mondoñedo Frei Antonio Guevara, un auténtico sabio do Renacemento quen coas súas obras, traducidas ás principais linguas europeas, tivo gran recoñecemento e influencia na Europa do século XVI.
Guevara pódese considerar o primeiro cronista oficioso de Mondoñedo, como cronista oficioso foi Víctor Silva Posada. Historiador, escritor, “sostén do movemento literario en Mondoñedo”, segundo algúns colegas da época, e tamén político, pois era tenente de alcalde deste concello cando en 1893 se fixo a proposta desde a Revista Galicia Diplomática para que fose nomeado Cronista de Honra.
Mais, antes de que se tomase unha decisión, o propio Silva Posada, en carta publicada na mesma revista, rexeita a posibilidade da súa elección.
Vai para 100 anos, faraos o 25 de abril de 2017, que o concello de Mondoñedo nomeou o seu primeiro Cronista Oficial. O elixido foi o entón arquiveiro municipal, Eduardo Lence-Santar y Guitián, que exercería a función ata o seu pasamento o 14 de xaneiro de 1960. Lence, que foi cronista de Mondoñedo durante 42 anos, representa perfectamente o papel de cronista clásico. Remexeu nas bibliotecas e nos arquivos, publicou ducias de textos, desde libros a artigos, sobre todo canto tema pode importar para a historia local.
Para substituír a Eduardo Lence-Santar o concello nomea Cronista Oficial a Álvaro Cunqueiro o 28 de marzo de 1960, un xa entón meritísimo escritor, con longa traxectoria como poeta, dramaturgo e narrador, colaborador habitual dos medios de comunicación, e que exerceu a función ata a súa morte o 29 de febreiro de 1981. Foron 20 anos con Cunqueiro como cronista os que lle valeron a Mondoñedo poder entrar no excelso censo de lugares literarios da humanidade: Comala, Macondo e Mondoñedo, patria de Merlín e familia.
Substituíu a Álvaro Cunqueiro outro poeta e xornalista nacido no Barrio dos Muíños: Xosé Díaz Jácome. Foi nomeado en pleno celebrado o 13 de abril de 1981 e como tal exerceu ata o seu falecemento o 6 de setembro de 1998. Poeta exquisito e xornalista de mérito que foi lembrado esta semana nos medios de comunicación pola triste nova da morte do seu fillo, o tamén xornalista Xoán Ramón Díaz.
O seguinte cronista non era mindoniense de nacemento, aínda que si de adopción. Francisco Mayán, primeiro e único director do actual IES San Rosendo desde a súa fundación en 1953 ata a súa xubilación en 1985. Mayán foi, ademais de alcalde pola década dos 60, profesor e historiador. Foi nomeado cronista en 2001 e deixou de selo por falecemento o 5 de setembro de 2010. Ademais doutras obras de importancia, deixou para a posteridade unha imprescindible Historia de Mondoñedo que comprende a de todo o partido xudicial.
Xunto a estes nomes de tanto prestixio, dos que Mondoñedo tirou moito proveito, hai outros moitos cronistas á marxe dos nomeados oficialmente. Son persoas que sen maior obriga que a súa benquerenza por esta terra, fan a crónica puntual do que van descubrindo, bos e xenerosos como Andrés García Doural, Isidro Fernández Villalba, Enrique Cal Pardo, Xosé Ruíz Leivas, Abel Vigo ou Félix Villares.
Pois ben, eu quero ser un máis destas e destes que traballaron e seguirán traballando polo bo nome de Mondoñedo, mais tamén recoñezo que me veño preguntando nestes meses para que pode ser útil un cronista no século XXI?

Non son historiador, nin xornalista, nin profesor, nin poeta, como eran os meus predecesores, pero entendo, en primeiro lugar, que debo estar ao dispor dos rexedores mindonienses pero tamén e sobre todo, ao servizo das e dos mindonienses.
Sei que debo pregoar as excelencias de Mondoñedo, os seus activos, chegar o máis lonxe posible coa palabra Mondoñedo sempre viva.
Contarei alí onde me deixen as historias do pasado e do presente mindoniense, do que aínda está agachado e do que se poida ir descubrindo, pero tamén vos digo que tomo licenza para ilusionarme cun futuro esperanzador para Mondoñedo.
E para isto non abonda cun cronista, nin coa vontade que poida ter, se non intentamos facer de Mondoñedo unha obra en comunidade na que cadaquén desde a súa responsabilidade ou desde a súa xenerosidade, aporte o que boamente poida.
Temos a favor a historia, persoeiros de renome, un gran patrimonio material razoablemente conservado, feiras, festas e celebracións consolidados, a singularidade de convocar anualmente dous premios de poesía, unha infraestrutura cultural suficiente e mesmo por redescubrir aspectos culturais tamén singulares como as representacións chamadas “Acusacións”, que se facían no Antroido mindoniense do s. XIX, ou o xogo do Tangueiro (do que se conserva un fermoso estafermo no Casino) e que foi divertimento en época medieval e moderna ata ben entrado o s. XX, pero que xa ten orixe nada menos ca nos tempos de Roma.
Mondoñedo ten méritos sobros para ser lugar singular e de referencia das artes e das letras, da música, da gastronomía e da artesanía, ou para a aspirar a conseguir títulos que concede a UNESCO como os de Cidade Creativa ou mesmo, por que non, o de Patrimonio da Humanidade. Patrimonio da Humanidade que xa vai bendicir a Mondoñedo dentro duns meses cando a UNESCO resolva a concesión deste título aos Camiños do Norte a Santiago de Compostela.

Un obxectivo ambicioso no horizonte, ademais de motivador e dinamizador da economía local tanto rural como urbana, é unha ilusión que se pon a circular para que entre todos intentemos conseguila.
Ademais, quen sabe se non naceu ou vai facelo proximamente un novo ou nova Cunqueiro en Mondoñedo! Pois, por se acaso, hai que estar preparados; onde naceu un, poden nacer outros se creamos o ambiente axeitado.
Permitídeme dicir algo que se repite moito, ás veces demasiado, sen que ninguén saiba con exactitude o que se quere dicir.
Se avaliásemos só superficialmente o que Mondoñedo leva entregado á cultura galega, española e europea ao longo dos séculos pasados, creo que en xusta reciprocidade ben poderiamos reclamar unha especie de “débeda histórica” para compensar todo o que xenerosamente doamos.
Non sei se esa débeda pode ter cuantificación en euros, pero debera tela en afectos e en discriminación positiva a favor de Mondoñedo.
Sei que a realidade tende a contradicir o que un soña pero non convén desesperar; tamén pode suceder (en Mondoñedo é posible) que esa realidade lle dea a razón ao que se soña.

Para rematar quero evocar e traer hoxe aquí a enorme figura intelectual de Eduardo Galeano, o xornalista e escritor uruguaio recentemente falecido que mellor retratou as privacións da América máis pobre e oprimida.
Galeano recorreu insistentemente ao relato popular, á lenda, ao conto e ao mito para contar as miserias que uns humanos padecen por culpa doutros humanos, que desde a ambición e da soberbia esmagan os soños máis inocentes dos humildes.
No seu “Los hijos de los días”, na anotación correspondente ao día de hoxe, 8 de maio, e que titula “El demonio de Tasmania” di que o verdadeiro demo de Tasmania non chegou do Inferno a esa illa de Oceanía, senón que foi o imperio británico que exterminou á poboación da illa co nobre propósito de civilizala. E di que última raíña de Tasmania, de nome Truganini, morreu tal día coma hoxe do ano 1876, e que con ela morreron a lingua e a memoria da súa xente.

Para que Mondoñedo non lle pase nada parecido (e non direi eu que estea en risco de que lle suceda), permítome facer uso doutro texto de Galeano, un microrrelato que se titula “Celebración da fantasía” que me permitín parafrasear (agardo que el saiba disculparme) aplicado a Mondoñedo.
E que di:
Foi á entrada de Mondoñedo, cerca de Zoñán. Eu despedírame dun grupo de turistas e estaba só, mirando de lonxe as ruínas de pedra, cando un neno do lugar, enclenque e farrapento se achegou para pedirme que lle regalara un lapiseiro. Non podía darlle o lapiseiro que tiña porque o estaba usando en non sei que anotacións sen importancia pero ofrecinlle debuxarlle un porquiño na man.
De repente correuse a voz. Ao instante estaba rodeado por un enxame de nenos que esixían a berros que lles debuxara bichos nas súas manciñas cuarteadas de porquería e frío, peles de coiro queimado: había quen quería paxaros e quen unha cobra, outros preferían loros ou curuxas, e non faltaba quen pedía un fantasma ou un dragón.
Entonces, no medio daquel balbordo, un desamparadiño que non erguía máis dun metro do chan, ensinoume un reloxo debuxado con tinta negra no seu pulso:
—Mandoumo un tío meu, que vive en Lugo—dixo.
—E anda ben?—pregunteille.
—Atrasa un pouco!—recoñeceu.

Mondoñedo non anda ben, é certo, pero anda, que é o que importa.
Se cadra, esta cidade-reloxo pode ter algo de ferruxe, ou falta de aceite na engrenaxe, ou non encaixa correctamente algunha peza para que o movemento da maquinaria sexa acompasado.
Por tanto, aquí me tedes para axudar a poñer en hora este reloxo que se chama Mondoñedo, porque sendo verdade que atrasar, atrasa un pouco, tamén sabemos que pode chegar a ser realidade o que entre todas e todos soñemos para escribirlle un futuro.
Ao tempo que vos reitero as grazas a todas e todas, permitídeme un agradecemento especial a Moncho García e Anxo García pois eles son os que, interpretando coa gaita e a caixa un fragmento da “Alborada” de P. Veiga van poñer, simbolicamente, o remate deste acto.
Unha alborada é un alborexar, un amencer, un rompente, unha luzada que abre e ilumina o mañá.
A ver se somos quen entre todas e todos, como nos versos de Cunqueiro, de poñerlle a Mondoñedo “ unha gaita no bico da ría, e unha avelaneira no medio do día”

Moitas grazas.
Mondoñedo, 8 de maio de 2015
©Antonio Reigosa

Publicado en Mondoñedo | Etiquetado , | Comentarios desactivados en Celebración de Mondoñedo

Unha visión do Máis Alá desde O Fiouco

néboa fiouco

Se F. Filgueira Valverde tivese ocasión de revisar a súa tese doutoral titulada “La Cantiga CIII: noción del tiempo y gozo eterno en la narrativa medieval” veríase na obriga de engadir un novo caso. Un suceso marabilloso tan sorprendente en todos os sentidos como aquelas fantasías de antano guiadas polo apetito de inmortalidade. Lembramos que na Cantiga CIII de Afonso X nárrase a visión que tivo santo Ero de Armenteira cando o coitado, crendo estar un breve instante atendendo o piar dun paxariño, botou trescentos anos escoitando música celestial no Paraíso. De experiencias semellantes a esta presumen tamén santo Amaro, san Brandán ou o monxe Trecenzonio pois está probado que o tempo que mide o devir do mundo mortal non ten correlación no reloxo que conta as horas da eternidade.
O prodixio que vou relatar non me sucedeu a min, xa me gustaría, nin sequera ao amigo que ma contou; o protagonista verdadeiro foi un medio irmán dun amigo deste amigo de meu, a quen, polo de agora, non estou autorizado a nomear.
E o conto é que hai un tempo este parente do amigo do meu amigo ía no seu coche subindo o costeiro que ten a A8 desde A Xesta ata o Alto do Fiouco. Como é costume alí, a néboa botouse enriba del sen avisar e de repente, sen tempo a frear nin a que os encargados de controlar o paso pola autovía puidesen reaccionar, o coche deste home veuse envolto nunha borraxeira húmida e branca, impoluta como funda de anxo.
Insospeitadamente non se asustou pois a música que poñían na radio do seu vehículo naquela hora non parecía ser deste mundo. E non só iso. Diante dos seus ollos, como nunha pantalla panorámica de 360 graos, a mesta néboa desapareceu para que puidese contemplar toda a Terra Chá e as ondas do Mar Cantábrico, desde Luarca ata perdérselle a vista contra os cons de Ortegal. Tampouco se alterou cando comprobou que o seu coche con el dentro levitaba uns metros por riba da autovía e do mundo, nin cando viu como as vacas deixaban de pacer e miraban fixamente cara el.
Non desexo retardar en exceso o final deste relato pero creo oportuno aclarar que o parente do amigo do meu amigo dixo ser plenamente consciente de que as vacas teñen unha visión panorámica de gran angular, chegando a controlar dun golpe de vista 300 graos derredor, aínda que só conseguen a visión en 3D cando miran fixamente ao obxectivo, e que pensou: mirarán para min ou, tendo en conta as poucas ocasións que teñen alí as vacas de desenvolver toda a súa capacidade visual, gozarán desta emoción paradisíaca?
Mais como toda historia ten o seu fin, o protagonista desta percibiu como o seu vehículo abandonaba o estado de levitación e ía pousando a modo, entre a eterna brétema, sobre o asfalto da autovía. Nada máis pousar uns robots con grúa fixéronse cargo do coche e del, que seguía dentro, para, sen mediar palabra, desprazalos a ambos ata un lugar onde a visibilidade melloraba lixeiramente. Un daqueles autómatas saudouno militarmente antes de entregarlle un papel onde se lle comunicaba unha multa por acceder sen permiso a unha vía en veda. A data da denuncia,asinada por un representante do Ministerio de Fomento do Goberno de España, confirmaba o milagre: primavera do ano 2.315.

©Antonio Reigosa
Artigo publicado en El Progreso, 13 de abril de 2015.

Publicado en Apuntamentos, Autovía do Cantábrico (A8), Mondoñedo | Etiquetado , , , , | Comentarios desactivados en Unha visión do Máis Alá desde O Fiouco

Graciano Fraga Veiga: O pintor invisible

Graciano Fraga Veiga, morto prematuramente en 1943, foi un artista mindoniense ao que lle concedeu unha bolsa de formación artística a Deputación de Lugo en 1933.
onullAtradecer II

Desde o pasado 12 de febreiro e ata o 12 de abril amósanse na Sala de Exposicións do MPLugo diversas obras dun total de 29 artistas que mereceron bolsas de formación da Deputación de Lugo entre os anos 1898 e 1960. Entre as obras expostas hai dous cadros de pequeno formato asinados polo mindoniense Graciano Fraga Veiga, un artista, entón case adolescente, beneficiado cunha das bolsas concedidas en 1933. Entre os 29 artistas lucenses merecentes de tal axuda, nomes da categoría de Xesús Corredoira, Manuel Castro Gil, Maruja Mallo, Julia Minguillón, Blas Lourés, Tino Grandío, Otero Besteiro e Buciños. Artistas de éxito entre os que estivo, aínda que malogrado, Graciano Fraga Veiga.
Graciano Fraga naceu en Mondoñedo o 21 de febreiro de 1917. Era fillo de Graciano Fraga González, secretario do xulgado municipal, e de Ersilia Veiga González, irmá, entre outros, de Ricardo Veiga, xornalista e artista que despois dunha estadía na Arxentina, regresou para, segundo E. Lence-Santar, introducir a arte do gravado ao linóleo en Mondoñedo.
Para solicitar unha das bolsas de formación artística que convocaba a Deputación de Lugo en 1933, Graciano Fraga Veiga, que entón tiña 16 anos, remite, ademais da correspondente solicitude, un certificado do mestre Antonio Porto Stolle e dous traballos ao óleo que titula “Atardecer” O mestre Porto Stolle di que “revela gran disposición” para o debuxo e a pintura, coñecementos que non pode ampliar por carecer Mondoñedo dun centro a propósito e o interesado de medios de fortuna.
As obras, tituladas en ambos casos “Atardecer”, e que se poden ver ata o 12 de abril na exposición “Orixes creativas. Artistas pensionados pola Deputación de Lugo 1889-1960” van asinadas por G. Fraga Veiga. Unha delas reproduce unha estrada abeirada de vexetación que atravesa o cadro en diagonal. O outro óleo presenta dous barcos de vela varados nunha praia e embarcacións máis cativas arredor. E, efectivamente, é doado apreciar unha man habilidosa detrás destas composicións polo que supoñemos que estas foron as razóns máis contundentes polas que a comisión encargada de avaliar e conceder as bolsas de formación resolveu, en sesión do 30 de agosto de 1933, outorgar unha delas, consistente en 2.000 pesetas anuais, renovables por tres cursos, a Graciano Fraga Veiga.
A outra das bolsas foi concedida nas mesmas condicións a Saturno Lois, un artista lucense que, dito sexa de paso, non obtivo o recoñecemento que merece, a pesar de vivir ata 1985.
Unha proba da valía de Graciano Fraga en 1933, a pesar dos seus 16 anos, é que Saturno Lois xa cumpría os 30. Saturno Lois estivo polo menos un curso en Madrid na Escola de Belas Artes de San Fernando, e entregou un par de obras na Deputación de Lugo en cumprimento das bases da convocatoria; por tanto foille renovada a bolsa. Graciano Fraga, sen embargo, non consta que entregase ningunha obra na Deputación nin debeu asistir a ningún centro de formación en Madrid.
Por Ester Fraga Veiga, irmá de Graciano e nai do coñecido e admirado músico e cantante César Morán Fraga, sabemos que comezou a traballar no xulgado municipal de Mondoñedo moi novo, que arredor de 1938 foi mobilizado polo exército e que estivo en Burgo de Osma de onde regresou cunha enfermidade pulmonar, seguramente tuberculose.Convaleceu en Mondoñedo e tamén no hospital de Lugo, recuperándose ata o punto de chegar a traballar nesta mesma cidade no Instituto Nacional de Previsión. Mais decaeu da doenza, estivo de novo internado no hospital de Lugo de onde o levou a familia para, en apenas 24 horas, morrer en Mondoñedo.
Quedan abertas aínda moitas interrogantes sobre os motivos polos que este mozo mindoniense, prometedor artista, truncou a súa formación. Estamos convencidos de que existe máis obra da súa man que agardamos poder coñecer e divulgar o antes que nos sexa posible. Graciano Fraga Veiga, ademais de prometedor artista foi tamén poeta e deixou inéditos textos en galego e castelán que seguramente chegou a coñecer Álvaro Cunqueiro, un dos grandes amigos mindonienses do seu pai e del mesmo.
O que si sabemos é que no outono de 1935, dous anos despois da concesión da bolsa, a Deputación de Lugo acorda amortizar e declarar caducada a bolsa concedida a Graciano Fraga Veiga por “no haber acreditado haber realizado los estudios por los que fuera concedida en los ejercicios transcurridos”.
A derradeira e definitiva nova sobre a súa biografía dáa o xornal Juventud, órgano dos mozos de Acción Católica da diocese de Mondoñedo, onde con data 1 de abril de 1943, se informa nunha breve nota da morte de Graciano Fraga Veiga, pasamento acontecido o 4 de marzo cando contaba tan só 26 anos.

©Antonio Reigosa
Publicado en La Voz de Galicia (23.03.2015)

Publicado en Apuntamentos, Artistas, Mondoñedo, Museos | Etiquetado , , , , , , , , , , , | Comentarios desactivados en Graciano Fraga Veiga: O pintor invisible

Airiños de Mondoñedo

Antonio Reigosa
Ou a historia de como os versos de Rosalía de Castro viaxaron no fardel da memoria de Dolores Iglesias desde Mondoñedo ata Arxentina nas primeiras décadas do século XX.

Seguímoslle o rastro a un anuncio que publicaba no seu perfil de facebook o amigo e incansable pescudador de historias mindonienses, Cidre Fernández. Do cartel chaman a atención dous detalles: que a foto de fondo reproduce a fachada da catedral de Mondoñedo e que o texto anuncia os lugares onde se pode mercar en Bos Aires unha novela da autoría de Manuel Vázquez que leva por título “Lola, del Coto de Otero”. A foto e a mención ao lugar do Couto, ou Couto de Otero, que é o nome dun barrio próximo á cidade onde en tempos houbo unha próspera industria de olaría e onde aínda se ergue oufano o Pazo de San Isidro, conducen, inevitablemente, a Mondoñedo.
Grazas a internet descubrimos que a novela foi presentada publicamente o pasado 12 de decembro de 2014 en Pilar, unha núcleo urbano a uns cincuenta quilómetros ao norte da cidade de Bos Aires.
O texto promocional da editora non especula: “ Hija ilegítima de un caballero de fortuna, Lolita vivió junto a su madre una niñez y juventud en que la discriminación social la marcó para siempre en aquel Mondoñedo prejuicioso y pueblerino de principios del siglo XX”. E máis adiante “ … pero ella llegó sola, con el recuerdo de sus bosques poblados de magia y con los versos de Rosalía de Castro sonando en sus oídos junto al dulce lamento de las gaitas”.
Na portada do libro aparece a moza Dolores, de pé e apoiándose nun lateral dun sofá, posando para a ocasión nunha foto de estudo típica da época. Na contracapa outra foto, esta de Dolores coa súa nai Josefa, noutro posado que semella ser do mesmo estudo e probablemente na mesma data que a anterior.

Manuel Vázquez

Urxía pórse en contacto co autor da novela e así o fixemos. Manuel Vázquez é o máis vello dos catro netos de Lola e o que máis conviviu coa avoa. É profesor de literatura e escritor. Ademais desta novela, a primeira que publica, asina dous tomos baixo o título “Mitos y leyendas de Pilar” que terán, conxuntamente coa novela, presentación especial na Feira do Libro de Bos Aires do vindeiro abril.
O intercambio de información con Manuel Vázquez foi fluído, sempre atento a responder o que sabe, que non é todo. Facilitounos toda a documentación da que dispón (partida de nacemento, pasaporte, permisos e copia dos certificados pertinentes para emigrar), e mesmo nos informou de como tiveron que agardar a que morrese a avoa para descubrir, por exemplo, que era filla de nai solteira.
Por testemuño oral dalgúns familiares do marido de Lola e avó de Manuel deducen que o pai ben puidera ser algún mozo de familia acomodada que ignorou á nai e tamén á filla.

Lola Iglesias

Por Manuel e polos documentos que nos amosa sabemos que Lola, Dolores Iglesias Fernández, naceu nos Samordás, en Galgao, parroquia do concello de Abadín, o 30 de novembro de 1.889, onde foi bautizada o día 1 de decembro. Era a única filla e de pai descoñecido de Josefa Iglesias Fernández, muller natural da parroquia de Romariz do mesmo concello e veciña xa entón da parroquia do Carme en Mondoñedo. Non se sabe cando comezaron a vivir nai e filla no Couto de Otero, é probable que tamén vivisen no barrio dos Muíños onde Lola, segundo Manuel, deixou amigos. Pola razón que fose, e que os netos descoñecen, en 1922, cando contaba 32 anos, Lola preparou os papeis e decidiu marchar para Bos Aires.

Portada do libro_Lola, del Coto de Otero

Cruzou o Atlántico soa. A carta de identidade di que é solteira, que non constan antecedentes, que ten os ollos castaños, e que está sa sen imperfeccións destacables. O consignatario da Compañía The Royal Mail Steam Packet Company na Coruña autoriza o embarque para o día 24 de setembro de 1922 con destino a Bos Aires. Uns días antes, o alcalde accidental de Mondoñedo, Antonio Pardeiro, expide un documento onde asegura que Lola nin se dedicou á mendicidade, nin atentou contra a orde pública, que se dedicou só aos seus labores e que posúe ideas sans. Outros documentos necesarios para poder emigrar aseguran que non cometeu delitos e que é apta para o traballo.
En Bos Aires viviu un tempo na casa dun paisano de Mondoñedo chamado Luis Basanta. Casou con Manuel Vázquez, un asturiano de Mieres que era labrador, e tiveron un único fillo que morreu hai uns 25 anos. Dolores e Manuel mercaron unha propiedade e dedicáronse a cultivar e vender o que producían.
Manuel non chegou a coñecer o avó asturiano que, segundo conta, morreu por un “ataque de presión” (hipertensión). Lola, xa viúva, vendeu a chacra (finca) e a partir dese momento sostívose coas rendas obtidas dunhas vivendas que tiña alugadas. E tamén dos tecidos que fabricaba ao ganchillo e facendo encaixes de bolillo. Lola morreu con 84 anos recén cumpridos na cidade de Zárate, onde residía, o 17 de decembro de 1973.

Memoria de Mondoñedo

Manuel Vázquez viaxou a Mondoñedo o pasado maio de 2014 xunto cun irmán e as súas respectivas esposas. Foi entón cando puido contrastar o que lle contara a avoa daquel Mondoñedo dos primeiros anos do século XX e do que nunca saíra ata que pegou o chimpo transoceánico. As canles dos Muíños, a catedral, a igrexa da parroquia do Carme e o seu camposanto, onde está enterrada Josefa, a nai de Lola …
Manuel dinos que en Mondoñedo, “fermosa cidade”, foi moi ben atendido por todas as persoas coas que procurou información e asegúranos que Dolores Iglesias era posuidora dunha educación excelente, incluso sorprendente para a época. Dinos que lía moito desde pequena, e que o fixera toda a vida, que coñecía e cantaba fragmentos de zarzuela, o que lles fai supoñer que acudía a espectáculos e función teatrais, probablemente en ambas beiras.
O neto Manuel intúe que se Lola puidese ler este artigo diría unha frase que lles soía repetir: Xa andaches falando de min, lambón!

Lola e os versos de Rosalía de Castro

Manuel Vázquez non resolve, non pode facelo, moito máis dos numerosos enigmas da biografía da súa avoa. Na súa novela “Lola, del Coto de Otero” completa coa ficción o que non puido documentar, o que seguramente cómpre a unha vida, unha de tantas, que precisaba resetear (borrar da memoria), experiencias amargas.
En calquera caso, e curiosamente, a avoa Lola “nunca quiso que aprendiéramos a hablar gallego, aunque sí me enseñó, siendo niños, a recitar de memoria algunos poemas de Rosalía de Castro”. “La abuela lo canturreaba incluso. Aún me parece recordar la melodía. ¡Y de esto hace más de cincuenta años!”
Airiños, airiños, aires / Airiños da miña terra / Airiños, airiños, aires / Airiños levaime a ela!
Non permitás que aquí morra / airiños da miña terra / que inda penso que de morta / hei de sospirar por ela
.
Suspiros rosalianos que un día de setembro de 1922 viaxaron de Mondoñedo a Bos Aires e que agora regresan pola maxia da palabra feita novela.
Aínda non puiden ler a novela de Manuel Vázquez. Fareino o antes que me sexa posible pois sei que en Mondoñedo hai un exemplar e tamén sei quen o ten. A novela na que o seu neto, Manuel Vázquez, nos fai herdeiros perpetuos da memoria imperecedoira da súa avoa, Dolores Iglesias Fernández “Lola, del Coto de Otero”.

Artigo publicado en La Voz de Galicia (17/02/2015)

Publicado en Apuntamentos, Mondoñedo | Etiquetado , , , , , , , , | Comentarios desactivados en Airiños de Mondoñedo

Con Sinbad en Mondoñedo

Antonio Reigosa

Este xoves, 26 de febreiro, soará solemne a fanfarra para recibirmos a Sinbad, o vello mariño que arribará coas súas historias no porto da fantasía mindoniense. Celebramos a quen o creou, ao tamén vello e sabio Álvaro Cunqueiro quen, nun día coma este (un 28 de febreiro de hai 34 anos), decidiu migrar a esoutra patria que a todos nos agarda. Coincidindo con este cabodano, como vén sendo costume desde 2001, autoridades e veciños ofrendaremos ao escritor e a unha das súas criaturas.
Este ano transmutarémonos en peixe-papagaio, e de cada vexiga que larguemos á deriva do aire mindoniense nacerá unha sílaba, e con todas estas sílabas ben compostas reescribiremos a historia que vén tan ben contada en “Si o vello Sinbad volvese ás illas!”
Sinbad, o mariñeiro que navega por soños e memorias, o personaxe que lle inspira a Cunqueiro esta fermosa obra literaria, chega á Europa do s. XVIII entre as historias de “A mil e unha noites” que traduce desde o árabe ao francés Jean Antoine Galland. Non hai certeza sobre as orixes deste personaxe protagonista dun total de sete aventuras, todas moi arriscadas e perigosas, quen xa retirado lle conta a outro Sinbad, este un mozo desherdado do mundo, os detalles das súas singraduras.
O Sinbad de Cunqueiro aliméntase física e intelectualmente de lembranzas, fantasías e aparencias. É un personaxe do ocaso pero, máis ca un antiheroe, resulta atractivo como heroe atrapado polas inexorables limitacións biolóxicas dos humanos.
A novela de Cunqueiro é un monumento á imaxinación. Páxina a páxina, parágrafo a parágrafo, destila pingas dunha inventiva fóra do común. Nada, ningún elemento nin criatura, por moi exótica que nos poida parecer, desafina nesta melodía marabillosa. Lendo o libro de Cunqueiro podemos viaxar polas illas Cotovías que imitan cascas de laranxa, polo País de Bolanda, co seu río Iadid, por Trapobana e Moara, e por tantas outras xeografías onde son limoeiros voadores, cans con dous rabos, paxaros-escoita, peixes-papagaio …
Sinbad resulta tan tenro que nos provoca compaixón cando ensoña un amor serodio coa viúva Alba, ou cando nos longos faladoiros do entre lusco e fusco pretende sen conseguilo ser o campión dos mares coñecidos. Ou, aínda, cando nomea ao cego Abdalá como vixía da nao coa que devece por regresar ás travesías mariñas. Sari, o seu fiel amigo, é a almofada onde navegan os seus soños.
Sempre crin que a Moara que se retrata no libro de Cunqueiro ben podería ser imitación da cidade de Brea (orixe mítica do actual Mondoñedo) que se defuntou por asolagamento onde agora está a Cova do Rei Cintolo. Cidade-torre no medio da lagoa que enchoupou as casas terreas. Cidade sen rúas que medra por escadas cara o ceo. Cidade que sobrevive mantendo a raia a auga da lagoa pois a que beben os residentes é a que lle rouban cada día en caldeiros con roldanas.
Deixou escrito Cunqueiro “se pasas a tardiña a sete legoas de Moara, escoitas que ven daquela banda o ronxo que fan as mil roldanas dos moareses rubindo a i-auga”. Disque lendo o Sinbad do sabio Cunqueiro tamén se escoita o ronxo que fai o latexar dos e das mindonienses.

Publicado en Apuntamentos, Mondoñedo | Etiquetado , , | Comentarios desactivados en Con Sinbad en Mondoñedo

Adeus, Mondoñedo alegre

Antonio Reigosa

Nestes días choqueiros, mentres gozamos da algarabía antroideira, tamén é bo momento para lembrar unha “acusación” que se recitaba por estas datas no Mondoñedo de mediados do século XIX. O documento descubriuno en 1994 no Archivo Histórico Nacional de Madrid o antropólogo Clodio González Pérez. Publicouno en 2010, no nº 5 de Adra, a revista das socias e socios do Museo do Pobo Galego, co título “Unha acusación ou testamento de entroido de Mondoñedo de mediados do século XIX”. Está accesible para quen desexe consultalo a través de internet.
Trátase dun longo texto en castelán de case 600 versos que comparte un volume con outros manuscritos referidos a Galicia procedentes de mosteiros desamortizados, concretamente do bieito de San Martiño Pinario de Compostela e o dos franciscanos descalzos de Alcántara de Mondoñedo. Cre o descubridor, por razóns que explica no artigo, que o documento se pode datar entre 1857 e 1858.
O primeiro que chama a atención é o título: Acusación al Antroido. E o segundo, a antigüidade pois non hai textos deste tipo (testamentos, farsas, repartos, sermóns …) referidos ao Antroido máis antigos nin en Galicia, nin na península. A terceira nota singular é o número de personaxes que interveñen na representación; nada menos ca 10 (fiscal, defensor, acusante, xuíz, escribán, catro militares do pelotón de fusilamento e un tamborileiro), sen contar o monifate que fai de Antroido.
Na primeira parte desenvólvese o xuízo que remata con sentenza condenatoria, e na segunda dáse lectura ao testamento. Do diálogo entre o fiscal, acusante, defensor, escribán e xuíz dedúcense as características tanto físicas (xigantesco, feo, “brazos sin hueso” e “sucios adornos”) como o talante do monicreque que fai de Antroido ao que se refiren, agás no título, sempre como Carnaval. Tamén se explicita que a función se representa o Martes de Antroido. Os delitos que se lle apoñen son os excesos propios das datas, ou sexa moita comida e aínda máis bebida, fumar e moita diversión. “Morcillas y papadas”, xamón, costelas, cabrito, perdiz, chourizos, longaínzas, licores, bo viño, café e copas. Excesos, que ao dicir do escribán, son os causantes das sete semanas de privacións que comezan ao día seguinte coa Coresma.
A sentenza é inapelable: “a la voz que digan fuego / su cuerpo quede tirado”. Máis antes de executalo ordena o xuíz que o condenado faga testamento. O defensor pide clemencia pero nada consigue. O testamento contén unha alegación con advertencias sobre o cambio que vai supoñer o xaxún coresmal; a escaseza de comida e diversión.
No reparto deixa a un tan don José del Pico que poida “echarse vino con garbo”, ao defensor que “coma carne y pescado” na Coresma, ao acusador “doscientos palos”, ao escribán “cuatrocientos latigazos”, ao xuíz “que quede tuerto y baldado” e aos concurrentes “buenos bocados”.
Fórmase unha comitiva que conduce ao reo, e con el a todos os actores e público presente, a un escenario diferente a onde se celebrou a vista. Na cabeceira preside o tamborileiro, escoltado polos catro militares que o van fusilar. Onde? Se cadra, como supón Clodio González, no Campo dos Remedios.
Os últimos versos son de despedida. Adiós Mondoñedo alegre / adiós apreciable pueblo / adiós os digo a todos / hasta el año venidero.

(artigo publicado o 17 de febreiro de 2015, en El Progreso)

Publicado en Apuntamentos, Mondoñedo | Etiquetado , , , | Comentarios desactivados en Adeus, Mondoñedo alegre

Os cristos do Fiouco

a8 con néboaOs cristos do Fiouco
(artigo publicado o 5 de agosto de 2014, en El Progreso, páx. 12)
Antonio Reigosa

Desque se abriu ao tráfico o tramo da A8 entre A Xesta e Arroxo xa medio mundo sabe que agora no Alto do Fiouco hai dous cristos onde antes só había un: o auténtico e orixinal Cristo do Fiouco. É este un conxunto escultórico de feitío popular, fabricado en pedra a finais do século XIX, mandado construír por dous amigos na divisoria entre as súas parroquias, a de Cadavedo da Pastoriza e a de Argomoso, de Mondoñedo. O sentido común dos artífices deste monumento relixioso induciunos a poñer o conxunto ao abrigo dun caseto que protexe o monumento dos ventos e das néboas que por alí, un día si e outro tamén, transitan. Cabo deste Cristo, segundo conta no seu blog o sempre ben documentado Andrés García Doural, reuníase en tempos a banda de músicos do grande Coruxeiras, un gaiteiro da Rigueira que deixou sementada a vella Terra de Miranda de puntos de muiñeira.
Desde o pasado mes de febreiro o ministerio de Fomento montou outro “cristo” no Fiouco. O trazado que deseñou para que a A8 esquivase Mondoñedo non foi o máis axeitado por moitas e moi diferentes razóns. E entre elas a máis grave, no tocante á visibilidade, as persistentes néboas que baten contra o cordal montañoso que vai ata os 700 metros de altitude desde A Xesta ao Padornelo.
O choque en cadea do pasado 26 de xullo a media mañá puido ser (e dabondo mal causou) outro Angrois un ano despois. Din os que alí estaban que as balizas antinéboa non se vían e que só a axilidade e decisión daquelas persoas que abandonaron os seus coches e recomendaron a todos os demais que fixesen o mesmo evitou unha enorme traxedia. Un trazado mal escollido xunto a unha deficiente sinalización son as verdadeiras causas deste accidente que, por certo, non é o primeiro neste tramo que tan só leva aberto ao tránsito seis meses. Seis meses de sobresaltos e medos, confesados por moitos condutores que por alí se ven obrigados a pasar regularmente, non poden ser o estandarte modernizador dun goberno que presume de ternos situados entre os países cabeceiros do mundo civilizado.
Aínda que as autoridades e moitas persoas e colectivos de Mondoñedo e dos concellos de arredor manifestaron de mil maneiras antes e mais despois que o trazado era un erro e que as consecuencias podían ser estas, todo iso foi despachado e arquivado no caixón dos alarmismos.
E agora, que, señoras e señores do fomento! Cerramos o tramo cando haxa problemas mentres non inventamos un sistema de varredora universal para néboas! Con que pano ou cataplasma lle facemos as curas a este despropósito! Ata unha vaca daquelas que pacen polos montes da Farrapa sabería que dicirlle a calquera pastor que lle preguntase.
Cando se abriu ao tráfico este tramo, o Grupo Literario Leiras Pulpeiro queixouse con un manifesto no que se dicía que Mondoñedo non é illa. Claro que non. Mondoñedo nin é nin ten vocación de illa; Mondoñedo, tamén para esta situación, é unha solución. Pensen ou pregunten, e atendan ao que se lles di.
Un bispo mindoniense mesmo deixou concedidas indulxencias a quen fíxese algún prego diante do Cristo do Fiouco e hai que concluír que boa falta farán pois polo de agora, mentres o ministerio de Fomento non o remedie, o Alto do Fiouco quedou, a efectos de seguridade, feito un cristo.

cristo do Fiouco

Publicado en Apuntamentos, Autovía do Cantábrico (A8), Mondoñedo | Etiquetado , , , , , , , , , , | Comentarios desactivados en Os cristos do Fiouco

Fábula do porco rezador

Non lonxe da cidade de Kerbala, á beira dun antigo e actualmente pouco transitado camiño de peregrinación á mezquita de Husayn ibn Alí quedan os restos do que debeu ser noutrora un xigantesco obelisco piramidal. Agora só queda en pé un erosionado esteo pétreo duns tres metros de altura, coroado por un canudo cerámico de arredor de metro e medio de largo. Descubriume este lugar na última viaxe que fixen por Irak o meu amigo Al-Amin mais cando lle preguntei que significaba ou en memoria de que feito glorioso fora erixido, rogoume que agardase, que xa habería un momento oportuno para contarmo.
Aquela precaución de Al-Amin intrigoume pois o seu non era precisamente quedar calado cando se lle preguntaba por isto ou polo outro Sen embargo, os xestos que acompañaron as súas palabras non me daban opción; debería agardar, e agardei.
A tarde daquela xornada dedicámola a visitar precisamente o gran santuario dos chiís, a enorme e impresionante mezquita onde se veneran os restos do segundo neto de Mahoma, o imán Husayn ibn Alí.
Pola noite, logo da cea, cando eu xa me esquecera do monumento co canudo, Al-Amin preguntoume:
—Xa te esqueciches do obelisco?
A verdade é que si, que xa non lembraba para nada aquela figura. O que viramos pola tarde na mezquita impresionárame tanto que se me borrara da memoria outro interese. Ademais, a cea consistira nunha especia de menú degustación no que probaramos varias sopas, todas distintas e moi abundantes en herbas de mil sabores diferentes, complementada con unha variedade de asados de carne de cordeiro, cada unha máis saborosa que a anterior. Confeso que tamén beberamos arak e que naquel preciso instante dábamos as primeiras caladas a unha cachimba ben cumprida de opio.
Agora era Al-Amin quen quería contarmo, e aínda que só fose por manter os principios da boa educación, eu non quería nin debía oporme á súa intención:
—Veña, a que agardas? Cóntame esa historia tan misteriosa! —abureino.
Al-Amin sorriu e tirou con parsimonia un par de caladas máis da cachimba, despregou pola sala do fumadeiro unhas nubes de fume coas que debuxou un dragón que se foi esvaecendo paseniño, e logo dixo así:
—Hai moitos anos houbo en Kervala un califa ao que lle gustaban moito máis os homes que as mulleres, e un día que viaxou a Bagdag coñeceu a outro califa que lle pareceu o home máis fermoso nunca visto sobre a Terra.
Husayn, que ese era o nome do califa de Kervala, namorouse sen remedio de Hassan, o califa de Bagdag, e xa non puido esquecelo en todo os días que lle quedaron de vida. Mais, o seu amor era imposible. Nin podía contarlle a ninguén o seu segredo, nin se lle ocorría a maneira de facerlle saber ao seu amado o seu sufrimento.
Mais un día tivo unha idea que lle pareceu sublime e que puxo en práctica de inmediato. Mandou mercar un porco destetado e acolleuno como mascota nos seus apousentos; e, con paciencia, foino ensinando no que el deu en chamar “arte relixiosa”.
Como é ben sabido, os porcos están considerados animais impuros entre os musulmáns, entre outras razóns porque endexamais levantan a vista do chan, o que se considera sacrilexio entre os devotos de Alá. Ninguén ousa comer a súa carne pero tampouco facerlles algún mal a estes animais.
Así que Husayn ensinoulle ao porco unha soa arte, mais, no seu criterio, moi útil para os seus intereses. Cada vez que o porco se tropezaba con algunha persoa, sentaba de cachas, estiraba o fociño, e, polo menos aparentemente, semellaba que miraba con atención en dirección ao ceo. E non deixaba esta postura ata que a persoa desaparecía da súa vista.
Cando lle pareceu que o porco estaba suficientemente adestrado, Husayn decidiu mandalo en misión especial. Debía chegar a Bagdag co propósito de que se achegase a Hassan para entregarlle unha misiva secreta. Para tal cometido, Husayn mandou mercar un canudo de cerámica, escribiu unhas letras do seu puño e letra nun papel, que asinou e colocou ben enrodelado no interior do canudo; e este dentro do cego do animal.
Desta maneira saíu o porco un día de mañá cedo desde Kervala cara a Bagdag. E probablemente todo sairía perfecto, e o porco conseguiría chegar ao seu destino e rematar con éxito a súa misión se non fose un descoido imperdoable na suposta intelixencia do califa Huseyn.
Os peregrinos que se dirixían naqueles días ao santuario de Alí eran numerosos e o porco apenas podía avanzar pois cada poucos metros tiña que sentar e agardar. Cada vez que se cruzaba con xente, pousaba as cachas no chan, erguendo a cabeza cara o ceo. No mesmo lugar onde agora está o que queda do obelisco, o porco sentou e xa non se puido erguer en tres días.
En realidade, xa non se ergueu por propia vontade nunca máis. Tanta era a afluencia de peregrinos que seguían un tras doutro aquel camiño, que o porco desfaleceu de fame e de sede, e acabou por morrer alí mesmo.
Como ninguén se fixo cargo do seu corpo, houbo que agardar que as bestas e as aves de rapina limpasen o camiño dos seus restos, traballo que remataron en menos de dúas horas pero non de todo. No chan quedou o canudo cerámico, e no seu interior unha nota que comezaba “Para o meu querido Hassan” e que remataba “De quen por ti desvive, Huseyn”.
Ninguén soubo interpretar aquela mensaxe pero todos cantos pasaran polo lugar e viran o porco naquela posición tan respectuosa, crendo que rezaba, consideraron que ben merecía que quedase para coñecemento dos que por alí pasasen que houbo unha vez un porco que sabía rezar.
Foi entón cando se ergueu o monumento, costeado anonimamente polo propio Huseyn. E como lles pareceu impropio, mesmo provocador, reproducir a figura do porco, consideraron que abondaba con que fose lembrado o único resto que deixou.
O tempo —dixo agora Al-Amin tras zugar con forza da cachimba— todo o esquece e a desmemoria todo o borra, mais aínda hai en Kerbala homes moi vellos que lembran o que dicía aquel papel.
E como Al-Amin calou, eu vinme obrigado a preguntar:
—Ti sabes o que dicía aquel papel?
—Se o pensas só un minuto, ti tamén o podes saber!
—Sería, supoño, unha declaración de amor — dixen eu, por dicir algo.
—Non, ou si; segundo se queira interpretar. O papel, meu amigo, non podía dicir máis ca isto: A carne deste porco é santa e pura, como o son a miña e maila túa.

© Antonio Reigosa

Publicado en Relato | Etiquetado , | Comentarios desactivados en Fábula do porco rezador

Acto de presentación do Grupo Literario Leiras Pulpeiro (GLLP) en Lugo

CONVOCATORIA
Acto de presentación do Grupo Literario Leiras Pulpeiro (GLLP)
Lugar: Refectorio do Museo Provincial de Lugo
Hora: 20:00
Data: Venres, 14 de marzo de 2014

Interveñen:
Julia María Labrador Ben e Fran Bouso, coordinadores do GLLP
Sabela Brand García, Verónica Folgueira Rouco, Inma Alonso Rodríguez, Nicolle García Flores, Alazne Lodeiro Penas e Ramón Villaverde Fernández (Alumnos/as) e Mª Juncal Martínez Modia e Mª Xosefa Senín Fernández, profesoras do IES Manuel Leiras Pulpeiro (Lugo).
Xe Freyre, Antonio Reigosa
Animación Musical:
César Morán (voz e guitarra) para poemas Leiras musicados por el mesmo, e Afonso Morán (contrabaixo).
No acto realizarase unha lectura pública de textos e proxectaranse un breve documental elaborado pola Fundación TIC e unha vídeo montaxe da autoría de Caxigueiro.

Manuel Leiras Pulpeiro: Amou a verdade e practicou o ben
Manuel Leiras Pulpeiro (Mondoñedo 1854–1912) foi médico, poeta, lexicógrafo e etnógrafo. De ideais galeguistas e anticlericais, formou parte do republicanismo federal. Foi unha persoa consecuente cos seus ideais laicos ata o final dos seus días pois casou e foi soterrado polo civil, un escándalo no Mondoñedo levítico daqueles tempos.
Como poeta cultivou a poesía de denuncia social e patriótica, converténdose nunha das figuras do Rexurdimento a pesar de que só publicou en vida a obra “Cantares Gallegos”. Rexeitou formar parte como membro numerario da Real Academia Galega por considerar que non reunía os méritos necesarios.
Proba de que M. Leiras Pulpeiro foi, sobre todo, unha boa persoa é que era coñecido como o “médico dos pobres”; endexamais deixou de atender, e mesmo de auxiliar economicamente para mercar as medicinas, a quen precisase dos seus servizos. Non sorprende entón que na homenaxe que se lle rendeu en 1921, custeado por mindonienses residentes en Arxentina, se lembrase nun epitafio sobre a súa tumba que “Amou a verdade e practicou o ben”.

Grupo Literario Leiras Pulpeiro (GLLP)
O Grupo Literario “Leiras Pulpeiro” foise conformando en Mondoñedo ao longo do ano 2013. Sendo Mondoñedo a referencia espacial e afectiva, o colectivo está composto na actualidade por máis de 30 persoas de moi diferentes lugares e ocupacións. Profesores, escritores, artistas, estudosos e amantes da obra e do exemplo cívico de Manuel Leiras Pulpeiro, que pretenden aportar ideas e proxectos para que o prestixio herdado do pasado non se esvaeza e traballar para que o presente e o futuro de Mondoñedo e das súas xentes acrecente e consolide un ben patrimonial que, sendo local, tamén é universal.

Publicado en Apuntamentos, Mondoñedo | Etiquetado , , , , , , | Comentarios desactivados en Acto de presentación do Grupo Literario Leiras Pulpeiro (GLLP) en Lugo

Mondoñedo non é unha illa

1º Manifesto do Grupo Literario “Leiras Pulpeiro”: Sobre os accesos desde a Autovía do Cantábrico

Todas as persoas que formamos parte do Grupo Literario “Leiras Pulpeiro” temos como referente humano ao médico, poeta, político e humanista Manuel Leiras Pulpeiro. Del aprendemos sobre todo que o interese xeral está sempre por riba de calquera comenencia particular ou partidista. E ademais, todas e todos nós temos querenza como lugar afectivo e da memoria polos valores culturais herdados dos homes e mulleres que ao longo da historia deron brillo e resplandor a Mondoñedo. Somos conscientes de que a simple alusión a un pasado glorioso non abonda, senón que nos obriga a velar porque o prestixio herdado non se esvaeza e a traballar para que o presente e o futuro de Mondoñedo e das súas xentes acrecente e consolide un ben patrimonial que, sendo local, tamén é universal e debemos compartilo co resto do mundo.
Os que participamos deste proxecto, fose por nacemento ou por simpatía, sabemos que, como amosan os indicadores de todo tipo, o Mondoñedo do presente vive unha situación difícil, por múltiples e moi variadas causas, pero que afecta gravemente tanto ao benestar das persoas como ao propio creto da cidade, o que supón limitar de xeito importante as súas posibilidades de futuro.
Por iso, como colectivo e individualmente, manifestamos a nosa vontade de non manternos alleos a acontecementos, circunstancias, situacións ou decisións que ao noso entender poidan repercutir negativamente no devir mindoniense, como está sucedendo na actualidade como consecuencia da apertura da Autovía do Cantábrico. Unha vía moderna e de alta capacidade que permitiría, potencialmente, que moitas persoas atraídas pola historia mindoniense fosen e viñesen en poucas horas desde Lisboa, París, Barcelona, Donosti, Porto, Vigo, Santiago, Lugo ou A Coruña ata a nosa cidade. Porén, esta autovía circunvala Mondoñedo como se Mondoñedo fose unha illa.
Desde a Xesta, Lindín ou Arroxo, os tres puntos da enlace da autovía coa cidade, Mondoñedo parece unha illa afastada da costa do futuro. As estradas actuais están en malas ou, como é o caso da que parte de Lindín (lugar de orixe do pai de Leiras), en moi malas, pésimas condicións.
Como polo de agora non hai, que se saiba, ningún proxecto concreto e con garantías para atender este grave problema, máis alá de suposicións mediáticas alentadas por intereses partidistas, nós reclamamos unha solución inmediata e de calidade a este problema.
Mondoñedo non é nin quere ser unha illa, como reflicte a súa historia, senón parte dun valioso continente a visitar. Os que teñan a obriga de darlle solución e esperanza aos mindonienses non deben permanecer indiferentes ante esta xusta petición. Se o fan e un día a “auga” que nace da fonte dese seu abandono chega a asolagar a memoria nosa ou afoga o noso futuro, eles serán os únicos culpables.
Grupo Literario “Leiras Pulpeiro

Mondoñedo, 28 de xaneiro de 2014

Publicado en Manifestos, Mondoñedo | Etiquetado , , , , , | Comentarios desactivados en Mondoñedo non é unha illa

A miña aula, no Pintor Colmeiro de Silleda

Onte, 22 de maio,fun feliz. Grazas.

Publicado en Apuntamentos | Comentarios desactivados en A miña aula, no Pintor Colmeiro de Silleda

A don Álvaro Cunqueiro, no 32ª cabodano do seu pasamento

Se de min algún día despois de morto, se quixera facer un eloxio, podería dicir a miña lápida:
Eiquí xaz alguén que coa súa obra fixo que Galicia durase mil primaveras máis
.

Probablemente nunca saberemos cal foi o motivo íntimo que impulsou a Cunqueiro a suxerir que a súa lápida expresase este desexo que, por outra parte, debemos agradecer pois, alén da existencia física do seu autor, a obra que nos deixou en herdanza é, realmente, un fértil fermento para un, desexamos que milenario e “primaveral”, futuro para o noso país e para a nosa lingua.
Quen lea a correspondencia (recentemente publicada) intercambiada entre 1955 e 1961 entre Cunqueiro e o seu amigo, case irmán, o notario Alberto Casal Rivas, entenderá de contado que o texto escollido por Cunqueiro para o seu epitafio expresa tamén un desexo, o do fin último da súa obra, unha forma de entender a literatura como se fose un resorte ou mecanismo para expresar afectos.
Cando Paula Casal, filla de Alberto e afillada de Álvaro Cunqueiro, conta como o seu padriño (un home entón xa feito e dereito de máis de 50 anos) se disfrazaba de mago Merlín para xogar con ela e coas súas irmás cando eran nenas, para celebrar uns disparatados e seica moi divertidos “congresos astronómicos”, un pensa que para Cunqueiro a literatura era unha forma de vivir. Un conto, máis ca un texto, é un acto de amor vestido (fermosamente vestido, tratándose de A. Cunqueiro) de palabras.
A. C. escribiu un conto para outra das fillas de Alberto Casal que permaneceu inédito ata despois da súa morte, publicouse o 5 de xaneiro de 1982 baixo o título en castelán “Historia de una isla llamada Brenda”.
Este texto, cuxa publicación constitúe unha das primeiras homenaxes póstumas ao escritor, un relato que editores e críticos encadrarían hoxe dentro do nebuloso e esvaradío espazo da chamada Literatura Infantil, é revelador sobre o que Cunqueiro podería pensar sobre a función liberadora, motivadora, reanimadora da literatura
En “Historia de una isla llamada Brenda” conta Cunqueiro que dunha illa grande nace unha illa pequena, que se deschiva da nai-illa tal como unha mazá se desprende da póla dunha mazaira.
A final do verán, a illa nova, autónoma, transfórmase en nena de carne e óso á que cristianizan póndolle de nome de Brenda.
Antes do outono e para evitar que os temporais a estragasen, o mago Merlín, por maxia levitativa, sácaa do mar e pona a salvo en terra firme.
Cando a nena sorría, non facía falta luz eléctrica, pois era como se se acendesen 100 lámpadas a un tempo; e cando saía ao xardín, florecían ao instante os roseiras.
“Pero lo más hermoso de la historia de la isla que se convirtió en la niña llamada Brenda—prosigue para rematar Cunqueiro— es que desde que ella sonríe en el reino del rey Magnus, se han terminado las guerras y discordias. Se ha visto pasear al lobo conversando amigablemente con el cordero, y si la gente está segando el trigo y comienza a llover, Brenda sonríe y se van las nubes. Dormida en su camita, no se sabe si lo que allí descansa es una camelia o un ruiseñor”.

A dozura deste relato aínda se amosa máis intensa cando noutra das pasaxes se nos di que un paporroibo berrou tan forte o nome de Brenda que alasou e que caeu no chan falto de aire ata que un xílgaro lle fixo o “boca a boca” e conseguiu reanimalo.
E foi sorpresa —di Cunqueiro— que cando o paporroibo se repuxo, cantou coma o xílgaro, a consecuencia do aire que aquel lle metera dentro para darlle alento e salvarlle a vida.

Eiquí xaz alguén que coa súa obra fixo que Galicia durase mil primaveras máis.

Oxalá que este alento xeneroso que nos subministra a obra de Álvaro Cunqueiro (tal e como fixo o xílgaro co paporrubio) nos sirva aos mindonienses para reanimarnos colectivamente, e para que, ao erguernos do chan, cantemos coa súa voz, a voz que vén sendo a nosa lingua propia.
Non se me ocorre maneira mellor de contribuír a que esas mil primaveras cheguen a ser algún día unha fermosa posibilidade.
Que mellor antídoto para o adormecemento mindoniense que o legado de Álvaro Cunqueiro?

Antonio Reigosa
Cemiterio vello de Mondoñedo, 28 de febreiro de 2013

Publicado en Apuntamentos, Mondoñedo | Etiquetado | Comentarios desactivados en A don Álvaro Cunqueiro, no 32ª cabodano do seu pasamento

A “idea do tesouro” en Álvaro Cunqueiro

“… e decir sinxelamente cómo se foi faguendo no meu maxín, sumando ás noticias galegas as recibidas de tan diversa parte, a idea do tesouro, i o retrato dos que o gardan, dos que atopan e dos que, finalmente, se fan con il

Propoñemos aquí un mergullo no texto do discurso de ingreso de Álvaro Cunqueiro na Real Academia Galega, lido no Seminario Santa Catalina de Mondoñedo no mes de abril de 1963 e publicado en 1964 pola Editorial Galaxia baixo o título Tesouros novos e vellos. Pretendemos tirar algunha conclusión en clave de país sobre a idea que do tesouro, como valor simbólico de carácter histórico, antropolóxico, sociolóxico ou literario, nos transmite o texto do escritor mindoniense, máis alá do que a primeira vista poidese semellar só unha cadea de ocorrentes imaxinacións ou fantasías sobre o tema. Somos conscientes de que este empeño merecería máis azos e máis capacidade para sacalo adiante con proveito pero imos tentar unha aproximación.

seguir lendo

Publicado en Galicia Encantada | Comentarios desactivados en A “idea do tesouro” en Álvaro Cunqueiro

Para ler, Lugo (pregón da Feira do Libro de Lugo, 2012)

Veciños e veciñas, autoridades, amigas e amigos… boas tardes a todas e todos.
Quero comezar agradecendo, en primeiro lugar, á Federación de Libreiros de Galicia, especialmente a Antonio Fernández Maira, o térenme convidado a ler o pregón da Feira do Libro de Lugo, que este 2012, como cada ano desde hai xa 30, nos convoca aquí aos amantes dos libros e da lectura.
Nestes días nos que a primavera madurece, e o olor da tinta e do papel dos libros compite e se confunde co das flores e os dos gromos das árbores e plantas que adornan esta Praza Maior, que ao mellor, quen sabe, non lle sentaría mal apelidarse Praza Maior de Fole, ou Praza Maior de Pimentel
Non sei se é elegante ou non nun acto coma este, no que toca falar de libros e de libreiros, de autores e de lectores, non sei, digo, se é prudente pero vou facer unha reflexión en voz alta sobre o “tema” co que nos mortifican día si e día tamén, especialmente nas horas posteriores a eses consellos de ministros dos venres que xa hai quen chama, quizais polos seríficos trisaxios que nos decreta, “encontros marianos”.
Sexa ou non elegante, ou prudente, fareino para dicir que esta crise lémbranos, de tanto repetírnolo, que a inmensa maioría da sociedade só somos forza de traballo, lumpen do sistema, proletariado ao que nos tratan coma se cada un de nós fósemos só un pano “Kleenex” onde aparca os mocos o sacrosanto mercado.
E lembro aquí, na antiga Lucus Augusti, que os proletarios non os inventaron os comunistas, que xa en Roma se chamaban “proletarii” os cidadásn das clases máis humildes, os sen oficio nin beneficio, por suposto sen dereito a ninguna clase de propiedade pero que para os gobernantes do Estado tiñan a importantísima misión de producir “prole”, ou sexa de procrear fillos para nutrir de soldados un exército que só aos poderosos protexía.
É certo que vivimos tempos de cris,e pero non só de crise económica. Por moito que nos sermoneen os predicadores do sistema desde o púlpito deste capitalismo selvaxe que nos afoga, vivimos desde hai moito tempo soterrados nunha profunda e dolorosa crise ideolóxica. Unha destrutiva e aniquiladora crise de ideas que non nos permite sequera pensar quen son os poderes que nos someten e que nos escravizan sen que nos decatemos.
Desta crise, polo visto, ademais, somos culpables. E como tales reos de culpa debemos colaborar mansamente nos recortes de dereitos tan elementais como o da sanidade, o da educación, o da vivenda, o da información, privándonos ademais doutros moitos dereitos democráticos como sería o de consultarnos se nos parecería ben ou non mudar de sistema políticio.
E mentres que escoitamos estas ladaíñas, un fato de banqueiros visionarios, vividores a conta de contas alleas, enchen os petos atracando os nosos aforros e, o que é peor, as nosas esperanzas. E aínda son obxecto de prebendas e trato preferente mentres que aos “proletari” nos reducen os salarios, ou nos botan á rúa, e só nos queda suplicar por un medicamento ou por unha escola universal, pública e digna.
Pódese dicir máis claro e tamén máis breve: mentres que a un pobre desgraciado que non pode pagar a súa humilde vivenda se lle quita o dereito a usala, e mesmo queda en débeda cunha entidade financeira de por vida del, e dos seus fillos e netos, ao dirixente incompetente desa mesma entidade permíteselle abandonar o barco cando embarranca e acumula millóns de débedas, e aínda ten o atrevemento de reclamar unha boa presada de euros pola entrega á causa da súa cobiza.
A aquel covarde capitán do Costa Concordia, polo menos, estano xulgando por algo parecido, e con bastantes menos vítimas.
Estas si que son boas tramas literarias! A imaxinación dos que nos someten a estas torturas si que é perversa. Unha imaxinación tan corrompida que non nos queda outra que acudir aos libros para liberarnos do seu acoso.
E non nos queda outra que pensar que só nos libros e na literatura podemos atopar nós, os parias, os proletarios, a mellor verdade, o máis eficaz ansiolítico.
Se me deixase levar pola carraxe, apeteceríame agora pedirvos que collades cantos libros poidades, previo pago, iso si, que somos pobres e á forza honrados, e que llelos tiredes á cabeza a eses ladróns.
Mais, confeso que eu tamén son un alienado, así que volvo ao rego do políticamente correcto e non direi que nos libros estean os segredos para acadar unha vitoria, pero si que están algunhas das receitas para descubrir algunha verdade.
E aínda que un sexa un perdedor toda a vida, buscar e atopar unha verdade non deixa de ser unha forma de vitoria.
Os libros son os nosos mellores amigos porque sempre nos ofrecen unha esperanza, un camiño para atopar unha verdade.
Unha verdade ás veces crúa e fría, unha verdade que nos lembra unha e outra volta quen somos, como di (non sei se a lembran) aquela canción de Javier Krahe: somos, nin máis nin menos, carne de cañón… al chilindrón. vHai algunhas estrofas desta canción reveladoras, estrofas que só leo, que non vou cantar para que a SGAE non teña que molestarse en intervir, como aquela que dicía:
Se acecha a un individuo de tercera
–carne de trinchera–
se aniquila en pedazos regulares
y se asedia al aceite en la sartén
–muy bien–.

Ou aqueloutra:
Se arrojan los pedazos al puchero
–carne de dinero–
y se van invadiendo lentamente
con un diente de ajo o mejor dos
–carne de San Dios–.

Para rematar:
–¿Y la carne de misil?–
Se hace igual
añadiendo un kilo más
de perejil.

Como ven, aínda que a receita xa é vella, é de moita aplicación nos tempos actuais.

E seguindo coa literatura máis ou menos antiga aplicada á modernidade non poido evitar algunha referencia aos contos populares.
Moitos deles, por non dicir case todos, gardan a esencia desas verdades da vida, e exemplifican da maneira máis didáctica posible o conflicto permanente por sobrevivir.
A literatura popular de tradición oral, tan desprezada por tan descoñecida, é, sen embargo, a gran literatura universal, a que nos fai ver que en todas as xeografías e en todos os tempos, os padecementos humanos foron e siguen sendo os mesmos.

Hai uns días compartíamos cea e tertulia uns cantos amigos e amigas entre os que estaba Darío Xohán Cabana. E dicía Darío que para el o conto popular máis fascinante era a versión de Charles Perrault que leva por título “O gato con botas”.
E cadramos todos de acordo. O gato de “O gato con botas” retrata con requintada retranca a hipocresía da sociedade francesa dos tempos de Perrault, daqueles anos de finais do século XVII, como antes o fixera, entre os séculos XII-XIII, o raposo do Roman de Renart.
Unha crítica, ao me enteder, aplicable tamén á nosa sociedade actual.

Lembren que o conto fala dun muiñeiro que só ten para deixar por herdanza aos seus tres fillos, un muíño, un asno e un gato. E vai ser o irmán máis novo o que reciba o ben que en apariencia ten menos valor: o gato.
Pero resulta que o gato non é un gato convencional. O gato resulta ser un fenomenal estratega, capaz de deseñar e liderar as tramas máis insospeitadas.
O pobre mozo, outra non lle quedaba, decide atender as condicións que lle impón o gato, que non son moitas pois só pide unhas botas para calzar e un bolso para recoller o que vaia pillando grazas as súas mañas.
O gato pide ser recibido polo rei para facerlle ver que o seu amo, a quen el chama para darlle importancia, Marqués de Carabás, é un gran señor que lle envía regalos, tal que perdices ou coellos (ou patrocinios e posibilidades de negocio, que para o caso viría sendo o mesmo).
O gato, para entender mellor o seu oficio en léxico actual, practica o chamado cohecho activo, mentres que o rei do conto, aceptando os regalos, practica o chamado cohecho impropio.

(E convén saber tamén, para entender mellor o conto, que no século XVII chamaban carabás a uns coches de cabalos, pechados coma gaiolas, con capacidade para vinte persoas, e que usaban os que querían aparentar pertenza á nobleza cando viaxaban de Paris a Versalles).

Volvemos ao conto. Cando o rei parece convencido de que o tal Marqués de Carabás non só existe, senón que é un gran señor, rico e poderoso, o gato con botas refina a estratexia e fai que o rei e o suposto Marqués de Carabás coincidan nunha cacería en Botsuana (digo, perdón, nun paseo pola beira do río).
O falso marqués, por consello do líder da trama, o gato con botas, ten que simular que afoga no río (aínda que este encontro podería ter lugar tamén nunha estación de Servizo, pero Perrault escolleu unha paisaxe máis bucólica) e xusto cando o rei pasa por alí na compaña da súa filla, o falso marqués pide auxilio, e o rei, ao saber polo gato de quen se trata, manda que lle axuden e que o salven.
Aquí é cando coinciden as miradas do falso marqués e da princesiña. Como poden supoñer, houbo amor a primeira vista, aínda que aclaro que nos contos, e tamén máis veces das que se pensa na vida real, a princesiña representa un bocado gorentoso para abrandar as vontades do macho da especie.
Por exemplo, se lle queremos facer caso a unha lenda moi actual, podemos dicir que a princesiña fai o papel da coca-cola, tan poderosa que pode desenferruxar un parafuso, modesto utensilio que no conto interpreta o falso marqués.
O resto do conto, como moi ben saben, vai caendo polo propio peso.
Ao gato xa só lle quedan por dobregar, ou sexa, por coaccinar, uns cantos individuos para que simulen que son empregados do falso marqués de Carabás, para que mintan no seu favor.
E para rematar queda un gran engano que se parece un mundo a unha noticia da semana pasada.
O gato con botas reta a un ogro a que se transforme en diversos animais para ao final pedirlle que se transforme en Rato.
E Rato, o que antes fora un ogro das finanzas mundiais, cae na trampa e acaba morrendo devorado polo gato.
O gato apropiase das torres do ogro (chamdas Torres de Bankia) e das súas posesións, sen distinguir nin separar os activos tóxicos dos purificados.
Aquel rapaz, aquel mozo muiñeiro (que podería ter sido tamén xogador de balonmán) era agora un señor rico e poderoso.
Hai outro momento no conto, no que se pronuncia unha frase memorable que se parece moito a unha historia real que todos coñecemos.
Nun momento dado dille o rei ao duque de Palma(digo, ao falso marqués de Carabás):
—Meu querido marqués de Carabás; se non chegas a ser o meu xenro será porque non queres!

E o falso marqués e a princesiña casaron, e comeron perdices, e viviron felices ata moito máis adiante que foi cando sucedeu a segunda parte deste conto, que non llela conto, primeiro porque vostedes xa a coñecen, e segundo, porque tampouco llela podería revelar aquí en público pois está baixo segredo de sumario.
O que si é certo é que o falso Marqués de Carabás quedou coma un Campeón.
E o rei tamén, aínda que pediu perdón e dixo que non volvería a suceder.

Os libros constrúense con palabras, e hai veces que unha soa palabra pode estragar un libro, o sentido dunha historia e ata unha vida enteira.
Nestes tempos é moi socorrido usar palabras coas que se pretende camuflar ou desvirtuar a verdade das cousas.
Dise “cambio de programación” cando habería que dicir que se “retrasan as obras” ou que se suspenden definitivamente, dise “axustes” cando se deberá dicir “recortes”, dise “crecemento negativo” cando o que habería que dicir é “débedas, perdas, recesión, quebra…”
Cando Jorge Luis Borges, desde a súa cegueira, describiu no seu relato “La Biblioteca de Babel” a que sería unha biblioteca universal infinita, numerosos debuxantes, arquitectos e curiosos tentaron reproducir gráficamente, e mesmo construír, o que el describía, aquel universo “tal vez infinito de galerías hexagonales”.
Uns e outros detectaron algún erros na versión inicial de Borges, do ano 1941, e Borges fixo correccións nunha segunda versión do relato no ano 1956.
As correccións consistían simplemente en substituír dúas palabras da frase “Veintecinco anaqueles a cinco largos anaqueles por lado, cubren todos los lados menos uno…” e poñer “Veinte anaqueles a cinco largos anaqueles por lado, cubren todos los lados menos dos…” .Vintecinco por vinte, e uno por dos.
Sen embargo, ao entender dalgúns críticos, aínda quedaba un erro; outra palabra que esta vez habería que engadir e que Borges non chegou nunca a ter en conta a pesar das múltiples modificacións que fixo do relato.
A palabra que abondaría, segundo estes críticos, para que biblioteca de Borges fose infinita sería an farse “Una de las caras libres da a un angosto zaguán”, para escribir “Cada una de las caras libres da a un angosto zaguán”.
Borges probablemente non tivo nunca en conta esta proposta pois consideraba que os lectores tamén se podían equivocar, e aseguraba, ademais, que atopar bos lectores era aínda máis difícil que atopar bos autores.
Aquel universo infinito ideado por Borges, tan preciso, pendía dunha soa palabra para deixar de ser unha utopía e convertirse nunha realidade.
Pois eu tamén quero, modestamente, e para rematar, propoñer algo que dependería do cambio dunha soa palabra.
Aquí en Lugo, onde somos capaces de alimentar a base de excelentes tapas a rexementos enteiros de famentos, empeño ao que lle demos corpo co reclamo “Pra comer, Lugo”, non seriamos quen, pregunto, de mudar unha soa palabra dese eslogan, unha soa palabra e un só día ao ano (o Día das Letras ou un calquera destes que coinciden coa Feira do Libro) para dicir en vez de “Pra comer, Lugo” “Pra ler, Lugo”.
Quero imaxinar que tras servirnos a cervexa, o refresco ou a copa de viño, a camareira ou o camareiro que nos atendesen poderían ofrecernos escoller un “pincho” de algo para ler. Serían, seguramente, as metáforas máis requintadas e felices, premiadas n un hipotético “Concurso anual de ocorrencias literarias para picar”
Non digo que nos priven de algo para o estómago, pero despois quedaría moi ben que nos ofrecesen, coa amabilidade que acostuman:
—De cociña temos hoxe un soneto de Darío Xohán Cabana, unha fantasía de Cunqueiro, un conto de medo de Fole, unha sombra de aire na herba de Pimentel, un anaco de “Carne de can” de Isidro Novo, unha sextina de Marica Campo, ou (xa para esquixitos), unha nube de Reparante flambeada ao estilo Paco Martín
Sei moi ben que unha soa palabra non pode cambiar o mundo, pero unha palabra amada, sentida, podería cambiar o sitio de Lugo no mundo.
Mentres, o meu desexo é que os libros que nos traen estes días os libreiros a esta trinta edición da Feira do Libro de Lugo nos aproveiten a todos.

Moitas grazas.
© Antonio Reigosa / Lugo, 15 de maio de 2012

Publicado en Pregón | Comentarios desactivados en Para ler, Lugo (pregón da Feira do Libro de Lugo, 2012)

Carta de Fran Bouso ao señor Cunqueiro

Admirado Sr. Cunqueiro:
Desculpe o meu atrevemento ao molestalo con estas verbas nun día tan especial para Vostede.
Antes de nada, permítame presentarme, pois nunca antes me tivera dirixido a VD.; cando marchou do Mondoñedo da terra eu tan só tiña cinco anos recén cumpridos e, que eu recorde, nunca nos temos cruzado pola Venecia mindoniense que por aquel entón era o meu espazo vital. Mellor que presentarme, se quere saber de min, pódelle preguntar ao meu pai que está moi preto de VD. aí no ceo dos mindonienses.
Teño entendido que cando estivo aquí as cousas, a nivel persoal, non lle foron todo o ben que deberían en moitos aspectos, pero quero que saiba que hoxe, nesta “cunquiña deleitosa” da que falou Leiras ténselle gran respecto e admiración, proba delo é que o pasado sábado nos xuntamos en Mondoñedo preto de milleiro e medio de persoas para renderlle merecido homenaxe nun novo atrevemento de pór en escena a súa obra “Merlín e familia”. Se desde aí arriba nos estivo mirando, ben seguro que lle provocamos a risa en máis dunha ocasión, sobre todo pola mañá no transcurso da mesa redonda que tiven a honra de moderar na compaña de Antonio Reigosa, Armando Requeixo e a dona de Francisco Piñeiro. O amigo Paco non puido estar presente, pois ese día despedía ao seu pai que collía o camiño que VD. botou a andar o vinteoito de febreiro do oitenta e un. Alí tamén estaba Suso do Bahía e outros moitos amigos e amigas de aquí e de acolá. E (…) agora que me dou conta VD. tamén. Non me decatara diso ata este momento no que lle estou escribindo, pero neste intre confirmo a súa presenza: Con quen falaba Suso senón cando interrompeu o seu discurso?.
E foi o último en marchar: Cando todos abandonamos a sala para ir cara ao Auditorio, mirei á pantalla de proxección que hai no salón de actos da Casa da Xuventude e vin a sombra da súa figura, pero pasoume desapercibida, de non ser así teríao saudado. Descúlpeme. Dous días máis tarde, o pasado luns, recibín unha chamada de José Manuel Corral preguntándome que que fixera co proxector de vídeo que na pantalla aparecía unha sombra que non daba desaparecido… Eu non fixera nada… agora caio… era VD. que seguía alí Ben, xa non sei que é o que lle ía contar, pásame moito ultimamente, que quero falar dunha cousa e acabo botando un discurso interminable sobre algo que non ten nada que ver, pode influír que mentres estou escribindo esta carta a miña filla Paula está pedíndome que lle saque a bata, que lle deixe buscar a Hello Kity no ordenador, que vaiamos a Mondoñedo, que a colla no colo, que lle cante unha canción…

Pois nada, xa me despido que vou cantar “No niño novo do vento”.
Parabéns e que cumpra moitos máis.
Atentamente,
Fran Bouso
Mondoforte, 22 de nadal de 2011

Publicado en Apuntamentos | Comentarios desactivados en Carta de Fran Bouso ao señor Cunqueiro

Cunqueiro, outravolta, encheu Mondoñedo de entusiasmo

Onte, 17 de decembro de 2011, ninguén se lembrou en Mondoñedo (e ben que o celebro) do cabodano da degolación de Pardo de Cela, pois onte unha fermosa nube de xustiza campou pola memoria de Álvaro Cunqueiro e, como consecuencia, de todo Mondoñedo e da obra irrepetible deste xenio.
Din algún partes metereolóxicos que onte foi un día frío e chuviñento en Mondoñedo pero os que estivemos alí nin dos decatamos, gozamos dun ceo limpo e azul polas horas do día, as rúas ateigadas de xente e o ceo estrelado pola noite. Onte Mondoñedo foi Fuenteovejuna e da man do Merlín de Álvaro Cunqueiro a cidade exterminou de vez e para sempre un desdén aletargado. Só unha nube, a do destino, escureceu o día cando se nos comunicou o pasamento do pai do benquerido amigo e mellor veciño, Paco Piñeiro.
Fomos convocados alí por Luis Fernández Ansedes, polos integrantes da Asocación Abrindo Camiño e de todas os demais colectivos colaboradores.
Pola mañá na Casa da Xuventude compartimos mesa para falar da obra de Cunqueiro, Paco Piñeiro, Armando Requeixo, Fran Bouso, moderador, e mais un servidor.
O texto de Paco Piñeiro, na voz da súa dona Mª Paz, por forza breve, deixou no aire o descoñecemento que temos do teatro cunqueirián pero como Paco anuncia unha investigación aberta que promete destapar un autor sensible aos tempos e aos tráxicos momentos que lle tocou vivir, quedamos expectantes. Armando Requeixo, transmitiunos a emoción que sinte pola obra poética de Cunqueiro e a confrontación creadora do Cunqueiro poeta de preguerra, e o Cunqueiro desarmado de musas despois de 1939.
A min tocábame falar do Cunqueiro fabulador, e levaba canda a min a Perrón de Braña, a Borrallo de Lagoa, a Lamas Vello, ao Coxo de Entrebo e aínda ao Licho de Vilamor para que me auxiliasen para dicir que en todos eles está reflectida a paixón de Cunqueiro polas palabras, por contar, por inventar para consolar a imaxinación… e todos cadramos de acordo en que non debemos encerallarnos en discutir se a obra de Cunqueiro se encadra no realismo máxico, no marabilloso ou no irrealismo: Cunqueiro é Cunqueiro, e o nome de Mondoñedo sempre irá na súa compaña, polo menos mil primaveras máis.
Rematamos a mañá homenaxeando a Monalo Montero, un Merlín vivo e mago de verdade, e a todos os colaboradores e instituciósn, e fomos xantar sen sospeitar o que nos agardaba entre a noitiña e a madrugada.
Alí foi a Compaña e os trasnos, os druídas e os menciñeiros, as hostes e un bispo, e o gobernador que deu recibimento a tan boa xente.
Logo, no Auditorio Municipal, a tarde chegou preñada de charamenas encantadas cando comezou un espectáculo teatral e musical extraordinario. A disculpa era o Merlín e familia de Cunqueiro, boa desculpa mais o extraordinario non foi isto senón a enorme ilusión compartida por centos de persoas que foron quen de erguer nun escenario un emotivo canto á imaxinación.
Estou seguro de que este puido ser un dos grandes soños de Cunqueiro, celebrar a imaxinación coma se fose ciencia respectable. As máis de seiscentas persoas que asistiron ao espectáculo agasallaron con longuísimos aplausos o galano que nos ofreceron.
Non é posible dar aquí todos os nomes, desde nenos e nenas a adultos, músicos, iluminadores… que fixeron posible a maxia, case todos actores e actrices accidentais, pero a todas e todos, grazas. Sabemos que hai detrás un traballo inmenso de atrezo e que tamén é de xustiza resaltar os nomes de Isidoro Rodríguez, de Paco Piñeiro, de Xan Carballal e, sobre todo, de Elías Noël Fernández Ferreira.
Que non morra o entusiasmo, que non se apague este lume novo prendido polas mindonienses convocados pola obra de Cunqueiro.
Só queda, e sabemos que é posible, vestir de futuro esta ilusión.

Publicado en Apuntamentos | Comentarios desactivados en Cunqueiro, outravolta, encheu Mondoñedo de entusiasmo