Ano novo, caderno novo

Estou mudando de casa: agora vivo aquí

Publicado en Mondoñedo | Comentarios desactivados en Ano novo, caderno novo

POR UN 2016 DE IRMANDADE

BRUXAS

“Conta E. Lence-Santar que as bruxas de Mondoñedo e as da contorna quedan (na noite do 31 de decembro) no Monfadal, alí úntanse con touciño e montan dacabalo das súas vasoiras de xibarda, e logo, ás doce en punto, despegan camiño do grande aquelarre que se celebra no cumio do Xistral. Van collidas de dúas en dúas pola man esquerda e pasan por enriba da Casa do Villoés de Rego de Cas, soben pola Infesta e por enriba da fonte de Espiñarcao ata xuntáranse coas que van chegando do Valadouro, de Muras, da Terra Chá e de toda a Mariña de Lugo”

Texto: Trece noites, trece lúas. Libro das marabillas do Nadal, (Xerais, 2011)
Ilustración: Noemí López

Publicado en Mondoñedo | Etiquetado | Comentarios desactivados en POR UN 2016 DE IRMANDADE

Mondoñedo, lugar literario: versos de Toño Núñez

Toño Núñez (Navia de Suarna, 1959) participou na primeira edición de “Mondoñedo é poesía” que tivo lugar o 1 de maio de 2014 no Auditorio Municipal “Pascual Veiga”. Aquel día deixounos unhas palabras de agarimo e estes poemas para Mondoñedo e para os poetas mindonienses, que moito lle agradecemos e que reproducimos a continuación (…ler)

Publicado en Mondoñedo | Comentarios desactivados en Mondoñedo, lugar literario: versos de Toño Núñez

Valentín García Sáiz, un gran narrador gaucho de pai mindoniense

Xosé Ruíz Leivas, amigo e incansable indagador de vestixios mindonienses polo mundo, é quen me pon na pista deste fillo da nosa emigración; un nome que en xustiza debera estar ao lado doutros uruguaios con raiceiras mariñás como “El Viejo Pancho” e Juana de Ibarbourou.
O seu pai, Valentín García Fraga, naceu en Mondoñedo o 12 de xuño de 1866 e emigrou a Uruguai en 1881. Axiña se acomodou ao mundo rural gaucho, dedicouse ao comercio, foi xornalista e casou on Josefa Sáiz. Morreu en Melo en 1914.
vgsaizO comerciante mindoniense tivo once fillos, entre eles Valentín García Sáiz, nacido en Melo (coetáneo e fraternal colega de Juana de Ibarbourou), en Cerro Grande (Uruguai), o 23 de decembro de 1894. Por mor dunha doenza trasladouse a Montevideo aos 15 anos. Desde os 16 e ata os 46 traballou como funcionario na Administración Nacional de Portos, ao tempo que ía construíndo unha recoñecida obra literaria. Casou aos 27 anos coa pintora Orfilia Carlevaro, muller da que enviuvou en 1951, e coa que tivo dous fillos, Juan José (morreu con 23 anos) e Dafnis.
En 1957, con 63 anos, casa con Eloísa Portas Ravera, coa que ten un fillo chamado Valentín Eduardo. En atención aos seus méritos, o goberno uruguaio concedeulle una pensión graciable. Ademais de narrador e poeta, e de exercer de funcionario público, foi actor afeccionado, membro da Sociedad Folklórica del Uruguay, cronista social moi interesado nas artes plásticas e na música. Nos últimos anos padeceu graves problemas de saúde, tanto de tipo psíquico (quizais causados porque o meniño estivo a punto de morrer) como derivados da arteriosclerose. Mesmo deixou de escribir por prescrición médica. Morreu en Montevideo o 3 de agosto de 1974.
Comezou a publicar contos en “Mundo Argentino” en 1923, que agrupados acabaron conformando o seu primeiro libro, “Tacuarí”. A seguir publicou “Salvaje” (1927), outra colección de contos, e “Pilchas” (1943). Siguen “Las Bóvedas” (1954), texto dramático, e, a última obra en 1957, unha recompilación baixo o título “Leyendas e supersticiones de Uruguay”. Antes editárase o seu libro máis popular, “El narrador gaucho” (1945), traducido ao portugués e ao inglés, co vello narrador Tío Tucú de protagnonista.
Os críticos téñeno definido como escritor de estilo irregular pero con gran dominio das tramas, mestre nos diálogos. Un narrador de ritmo demorado con desenlaces crus e vibrantes. Moi bo recreador da fala crioula, “nativista” por tratar nos seus contos, aderezados con efectivas e sorprendentes pingas de realismo máxico, temas do mundo rural gauchesco e das súas tradicións.
O único sobrevivente dos seus fillos, Valentín García Sáiz Jr. publicou unhas memorias propias en homenaxe ao pai tituladas “Locuras y sueños de un uruguayo”. Reside en Hawai onde se dedica a actividades deportivas e a outros oficios, entre eles de “extra” para o cine. Estivo de visita por Mondoñedo en 2008, e desde entón, segundo o anunciado daquela na prensa, está pendente unha homenaxe ao pai que, opino humildemente, moito merece.

©Antonio Reigosa
Artigo publicado en La Voz de Galicia (A Mariña) o 28.XII.2015.

Publicado en Mondoñedo | Etiquetado , , , | Comentarios desactivados en Valentín García Sáiz, un gran narrador gaucho de pai mindoniense

Hai 90 anos que morreu Víctor de Silva Posada

Tal día como o de hoxe, o 27 de decembro de 1925, morría en Mondoñedo, tras un proceso prolongado de padecementos, Víctor de Silva Posada. Contaba 67 anos. Nacera na mesma cidade, no seo dunha familia con grandes propiedades, o 25 de abril de 1858.
Comezou novo a participar na vida social mindoniense, formando parte de diversos colectivos. Foi escritor, xornalista e un gran historiador, un dos que máis aportou ao coñecemento da historia local. Mágoa que non teñamos aínda os seus traballos reunidos para darnos conta da magnitude e importancia da súa obra xornalística, literaria e histórica. Militou no Partido Liberal, de ideoloxía conservadora, e foi concelleiro e tenente de alcalde. Renunciou a ser cronista oficial (sería o primeiro) de Mondoñedo, cargo para o que foi proposto pola revista “Galica Diplomática”vsposada_foto
Colaborou nos xornais locais “El Eco Mindoniense”, “El Hermandino”, “La Juventud” e “El Reparador”, e tamén en “Diario de Lugo”, “La Mañana”, “La Voz de La Coruña”, “El Regional”, “El Diario de Pontevedra”, “El Lucense”, “El Eco de Vivero”, “El Eco de Ourense”, “El Alcance”, “Galicia”, “Galicia Recreativa”, “Galicia Diplomática”, “La Revista Popular”, “El Liberal” e nalgúns outros, e tamén en cabeceiras de Madrid, A Habana, Bos Aires e Montevideo.
O seu “Episcopologio Mindoniense”, que comezara publicarse por capítulos en “El Lucense” en 1891, quedou ás portas de ver a luz como libro. Foi correspondente da Real Academia da Historia e da Sociedade Económica de Amigos del País. Mantivo relación de amizade con, entre outros personaxes relevantes da súa época, Emilia Pardo Bazán, quen o loou dicíndolle “Amigo Silva, usted empieza por donde otros terminan”
Progresivamente foi abandonando o seu interese pola investigación, ata o punto de escribir en 1908 este texto desesperanzado como este: “en medio de estas montañas siempre verdes, pero siempre hundidas y sin horizonte”.
Cremos que urxe dar a coñecer tanto a súa biografía como procurar a reunión de toda a súa produción nun gran volume.

Nota:
Gustaríanos contar cunha fotografía mellor da que podemos ofrecer neste momento (El Eco de Galicia: órgano dos galegos residentes nas Repúblicas Sudamericanas, nº 1240_10/01/1926), ou, no seu defecto, o retrato que lle fixo o debuxante Arturo Lema en 1897. Agradécese a colaboración.
Publicado en Apuntamentos, Mondoñedo | Etiquetado | Comentarios desactivados en Hai 90 anos que morreu Víctor de Silva Posada

‘Mondoñedo, lugar literario’, nova sección

poema falonso(1ª ed.)

Comeza unha nova sección no blog. Chámase “Mondoñedo, lugar literario” e nela irán aparecendo textos, ou extractos, onde Mondoñedo (lugares, persoas, edificios…etc) sexan os grandes protagonistas do texto literario.
Comezamos cun texto poético da autoría de Fran Alonso, escrito en Vigo aló polo 1988, titulado “Pasaba Mondoñedo”. Un poema fermosísimo que enfronta a memoria dun pasado glorioso cun presente de paso, porque “pasa Mondoñedo cando pasa unha pomba”.
Agradecémoslle ao autor que nos dese licenza para publicalo no noso modesto blog.
******
Pasaba Mondoñedo, Fran Alonso (Vigo, 1988) (LER)

Publicado en Apuntamentos, Mondoñedo | Etiquetado , , | Comentarios desactivados en ‘Mondoñedo, lugar literario’, nova sección

O 21 de decembro de 1899 morre Cándido Martínez Montenegro

Cándido_Martínez

O 21 de decembro de 1899 morre en Madrid o avogado e político liberal Valentín Patricio Cándido José Martínez Montenegro, máis coñecido como Cándido Martínez Montenegro. Foi xuíz de paz e deputado provincial, oficial de Fomento, director xeral de Correos e Telégrafos, conselleiro de Estado e ministro do tribunal Contencioso-Administrativo. Foi elixido deputado a Cortes polo distrito de Mondoñedo en 1871 e en 1872, no chamado Sexenio Democrático. Volveu a ser elixido deputado polo mesmo distrito nas sucesivas eleccións que houbo entre 1876 e 1899 (10 convocatorias). En Mondoñedo, segundo se di na novela “A besta” de Xan de Masma (Patricio Delgado Luaces), era coñecido por “Chambriles”, por como arqueaba as pernas, á maneira dos chambarís que se usan para colgar os porcos cando a matanza. O concello de Mondoñedo nomeouno Fillo Predilecto en 1890 e dedicoulle unha rúa (agora chamada rúa Eduardo Lence-Santar). Nacera en Mondoñedo, na Praza da Catedral, o 9 de marzo de 1831.

Bibliog.:
Chambriles», blog: Miscelánea Mindoniense (a cargo de Andrés García Doural).

(+ Almanaque de Mondoñedo)

Publicado en Mondoñedo | Etiquetado , , , | Comentarios desactivados en O 21 de decembro de 1899 morre Cándido Martínez Montenegro

De par de Leiras

Manuel Leiras Pulpeiro (Mondoñedo 1854–1912) foi deses bos e xenerosos que deixan nas atmosferas que habitan unha pegada imperecedoira. Canto máis sabemos deste médico, poeta, etnógrafo, republicano federalista, filántropo (e mil cousas máis), coherente ata máis aló da morte co seu pensar, máis o admiramos. Unha persoa íntegra nun tempo radicalmente hostil. Epítetos como “santo laico” ou “médico dos pobres” certifican sen máis a estima dos seus coetáneos.Manuel_Leiras_Pulpeiro
Tras moitos anos de esquecemento, agás que se lle dedicou o Día das Letras Galegas en 1983 e que en Mondoñedo de cando en cando nos lembramos del, o seu nome volveu á actualidade co centenario da súa morte en 2012. Celebráronse unhas xornadas arredor da súa figura e obra (recomendamos a lectura das actas que sintetizan o que se dixo e debateu), constituíuse en Mondoñedo un grupo literario que leva o seu nome e agora, o vindeiro 6 de marzo, vaise presentar en sociedade nunha denominada “Xornada da Lembranza” co Roteiro Turístico e Literario Leiras Pulpeiro. Un percorrido convenientemente sinalizado, complementado cun folleto con textos de Xe Freyre, a proxección do audiovisual “Polos camiños de Leiras”, dirixido por Matías Nicieza e narrado por Marina Mayoral, amais da lectura de textos da súa autoría e a plantación dalgunhas árbores pois Mondoñedo foi cidade pioneira nisto de festexar os pulmóns da natureza.
Todo isto é resultado da colaboración institucional, concello e deputación, con colectivos sociais, culturais e empresariais, xunto a persoas que a título individual lograron que poidamos andar e ver “de par de Leiras” o Mondoñedo de onte e de hoxe.
O itinerario é un compendio de lugares e historias transversais coa biografía de quen lle dá nome. Comeza no Centro Cultural de Alcántara, onde se fai memoria de ilustres mindonienses, para seguir polas casas onde naceu e viviu, ou nas que traballou ou tivo algunha actividade en beneficio da comunidade. Pasa por lugares de repouso como a Fonte Vella, de rezo, a catedral, ou formación, o Seminario, aos que nos van conducindo rúas que serpean entre vetustos edificios. No Cemiterio Vello, na parte civil, contemplando algúns símbolos da masonaría que decoran a súa campa comprendemos definitivamente as angueiras daquel que dixo “que non me chamen para o ceio / que non vou, non sendo á forza”
Desde aquí, nun chimpo no tempo e na historia, chegaremos ao castro da Recadieira, un santuario arqueolóxico e lendario, onde admiraremos a Pena do Unto. Seguiremos para visitar, e catar, a fonte das augas sulfurosas no lugar do Mazo, e remataremos, tras cruzar pola Ponte dos Garabullos, na Fervenza, un cadoiro no río Tronceda, onde existe unha área de recreo e os restos da que foi a primeira central hidroeléctrica mindoniense inaugurada en 1893.
Non é casualidade que se convide a esta apertura simbólica, ademais de a representantes institucionais e dos colectivos promotores, ao alumnado e profesorado dos centros escolares da Mariña pois a pesar dos anos transcorridos, Leiras segue sendo un modelo a imitar, sen merma da necesaria acomodación aos tempos.
Coherencia, dignidade, fraternidade e respecto son valores que se poden aprender andando os seus pasos ou coñecendo os seus desvelos.

©Antonio Reigosa
Artigo publicado en El Progreso (A Mariña) o 4 de marzo de 2015.

Publicado en Manuel Leiras Pulpeiro, Mondoñedo | Etiquetado | Comentarios desactivados en De par de Leiras

Edward S. Dodgson en Mondoñedo

Sir Edward Spencer Dodgson, filólogo e arqueólogo británico, vascófilo obsesivo, profesor de inglés formado en Oxford, pasou por Mondoñedo a mediados de xullo de 1896 e tamén, sen descartar outras visitas, no verán de 1905. En 1896 fixéronlle de cicerones o artista Ramón Martínez Ínsua, e o historiador e escritor,Víctor de Silva Posada. Pasou varios días na cidade co obxecto de coñecer as súas antigüidades, entre as que estaba “un suposto altar de sacrificios humanos”, que entendemos debe ser a Pena do Unto do castro da Recadieira. En “El Norte de Galicia” do 17 de agosto de 1905 dise que volve a Mondoñedo un entusiasta do “dialecto gallego” para renderlle visita ao ilustre José Villaamil y Castro.E.S.Dodgson
Era o terceiro dos fillos de Willian Oliver Dodgson e Lucy Elizabeth Smith. Nacera en Woodford, Essex, o 18 de novembro de 1857, para acabar morrendo, despois dunha longa, viaxeira e excéntrica existencia, o 9 de outubro de 1922. Pertencía a unha familia rica, de banqueiros, da que se distanciou aínda que se mantiña a expensas da pensión que lle pasaba un irmán.
Edward S. Dodgson non era, como se creu durante moito tempo, irmán de Charles Lutwidge Dodgson (Lewis Carroll), erro que o investigador Miguel Angel Elkoroberezibar destapou en 1987, pois o verdadeiro nome do irmán do autor de “Alicia no país das marabillas” era Edwin, non Edward.
Viaxou por case toda Europa e Brasil. Desde1884 dedicouse a visitar as principais cidades españolas. En 1887 anunciábase na prensa de Compostela como profesor de inglés. En 1886 foi cando comezou a interesarse polo éuscaro, labor no que exerceu como bibliógrafo, filólogo, editor, poeta e divulgador de extensa e moi dispersa produción ata converterse nun euskaltzale moi recoñecido. Escribiu centos de artigos sobre o tema e preocupouse especialmente da bibliografía en lingua vasca anterior a 1800. Egocéntrico e polémico, tivo numerosos problemas por ser homosexual (anomalías de espírito, en expresión eufemística da época) e tamén por inspirar sospeitas de ser propagandista do protestantismo.
En “El Lucense” de 28 de agosto de 1896, Dodgson, que estaba en Lugo nos días do Congreso Eucarístico que se celebrou entre o 26 e o 30 deste mes, escribe o seguinte: “Con mellores vías e fondas, Galicia, que me pareceu a min en 1887 unha Suíza sen a neve, vai atraer aos seus encantadores ríos, costas e estacións balnearias a moitos estranxeiros que aínda non a coñecen”.
Dodgson foi académico correspondente da Real Academia Galega e da Real Academia da Historia, como vascófilo radical pretendía que todas as palabras, ou case todas, tivesen orixe no éuscaro. Nas súas elucubracións sobre a etimoloxía do topónimo Mondoñedo, di que Mindonium quizais procedese do vasco mina-dum, co significado de “posuídor de mina”, pero que tamén puidera ser a latinización do vasco –mendi om co significado de “pé do monte”.
E, en efecto, acreditamos con Dodgson, ao que incorporamos á nómina de viaxeiros ilustres que pasaron por Modnoñedo, que a cidade está ao pé do monte; de varios montes, abofé.

© Antonio Reigosa
Artigo publicado en La Voz de Galicia (A Mariña) o 11 de decembro de 2015.

Publicado en Mondoñedo | Etiquetado | Comentarios desactivados en Edward S. Dodgson en Mondoñedo

7 de decembro de 1895: Nace o pintor José Mª Rodríguez González

jMRodriguez

José Mª Rodríguez González naceu en Mondoñedo o 7 de decembro de 1895. En 1919 comeza a traballar en Viveiro e logo, ao casar con Isabel Vázquez en 1923, pasa a residir no Castañal, na parroquia viveirense de Valcarría. En 1926 decide viaxar aos USA e alí pérdeselle a pista en 1932, pero antes deixou tras de si a pegada dun artista que merece figurar no panteón das excelencias mindonienses.

Bibliog.:
-A. Reigosa, «José Mª Rodríguez González: O pintor desaparecido», blog: Caderno de Campo.

(+ Almanaque de Mondoñedo)

Publicado en Mondoñedo | Comentarios desactivados en 7 de decembro de 1895: Nace o pintor José Mª Rodríguez González

30 de novembro de 1915: Cen anos do nacemento do músico Tomás Gruñeiro, O Páxaro

Tomás Gruñeiro O Páxaro (gaiteiro)

Tomás Gruñeiro Reigosa, “O Páxaro”, naceu o 30 de novembro de 1915 no lugar de Cuba, na parroquia mindoniense de Argomoso. Xa de neno pasa a vivir cuns tíos, que non tiñan descendencia, ao barrio das Plazas da mesma parroquia, onde residiu o resto da súa vida.
Axiña comeza a tocar a gaita “de oído” e un acordeón que pertencera a Manolo Araújo. Sempre se dedicou aos traballos do campo, foi un recoñecido matachín de porcos e un grande xogador de brisca. Como músico, actuaba en toda canta festa se poñía por diante, cobrando a escote da concurrencia. Sempre tocaba a gaita na procesión do santo patrono da parroquia, San Pedro. Foi un dos grandes intérpretes da música popular do concello de Mondoñedo.
Morreu cando contaba 63 anos, en 1978, como consecuencia dunha grave doenza.

Nota:
Datos e foto extraídos do libro “A música en Mondoñedo” da autoría de Andrés García Doural e Moncho García González.

(+ Dietario de Mondoñedo)

Publicado en Mondoñedo | Etiquetado , , , , | Comentarios desactivados en 30 de novembro de 1915: Cen anos do nacemento do músico Tomás Gruñeiro, O Páxaro

Como falamos os brañegos de agora

“Cada vello que vai á cova leva consigo un anaco vivente do falar do pobo”, deixou dito Ramón Otero Pedrayo, animador principal do meritorio traballo recolector de Antonio Noriega Varela. Noriega tomou boa nota do consello e, convencido da urxente obriga de beber a nosa lingua no gurgullo da boca da xente, pescudou nese manancial as notas que remataron no prelo en 1928 baixo o título “Como falan os brañegos” (serie I).
Aquel compendio de locucións, frases, modismos, refráns, cantares, adiviñas e algún conto, recompilados maiormente na Graña de Vilarente, no concello de Abadín, son parte dun tesouro léxico e literario que se foi indo á cova canda os nosos devanceiros. Reler de cando en cando aqueles máis de mil exemplos que Noriega nos legou confirma, desgrazadamente, a predicción de Otero Pedrayo. Pasaron só oitenta anos e a perda, só de palabras, resulta inmensa e moi dolorosa. E que dicir, que non se saiba, de todo o demais; das locucións, dos modismos e dos refráns, dos ditos, das adiviñas, das sentenzas, das cantigas e dos contos, que xa non van oír outro cuco de tanto estar comendo terra.
Na sección que Noriega titula “Unha leria pr’os rapaciños” mesmo falan os animais: a besta, a vaca, o can, o raposo, a ovella, o lobo, o moucho, o galo, o rato, o sapo e ra, e ata falan as cobras vellas cando emigran voadoras e, ao tempo, din: Pra Vilanova vou, do demo a quen me veu que non me matou. noriega_00
E que foi das adiviñas, daquel exercicio excelente para exercitar a memoria e para aprender os significados máis insospeitados e sorprendentes das palabras. Ou, que cousa de adiviñar é? Un arado / cinco eguas / e en campo branco / froliñas negras. A resposta está en pensar, e, se cadra, tamén en facer uso dos elementos e utensilios que se mencionan no enunciado da adiviña. Tampouco os refráns teñen vixencia, pois dos moitos centos que veñen neste libro de Noriega non creo que anden agora en uso máis alá dun par de ducias deles.
Da segunda serie de “Como falan os brañegos”, publicada no xornal mindoniense Vallibria, nº 6, o ano 1930, gústanme os alcumes cos que entón, e aínda hoxe nalgún caso, eran coñecidos os brañegos e os veciños dos brañegos, meus paisanos. As do cabaliño, as mulleres de Masma, bergueiros, os de Xestoso, cunqueiros, os de Goá, funos, os de Prevesos, furelos, os de Roás, os do paxariño (polo do Rei Charlo, xa ora), os de Vilanova, os da neveira, os de Labrada, os da Paula, os de Mondoñedo, os do botón de buxo, os de Montouto, os do larpallo, os de Moimenta, manteiguieiros, os das Pontes, os puchos, os de Baroncelle, raposos, os de Guizán, pandeiros ou nebras, os de Estelo, paxareiros, os de Pacios, pexeiros, os de Outeiro…
Pois así de doado resulta responder ao título deste artigo. Os brañegos, e os que non o somos, usamos cada hora menos palabras de noso. Deixamos secar a fonte das vellas palabras: barruzo, lambusco, suco, chucho, vezo, púcaro, trisca, pértego, currisco, zaina…, e bebemos en fontes de dubidosa potabilidade. Morreron o vello e a vella, e con eles un dicionario nunca acabado de facer, nunca escrito en papel, e o que é aínda peor, cada vez menos sentido e aprezado como cerne da nosa identidade .
De iniciativas como a de Antonio Noriega Varela alá polos finais da década dos vinte seguimos precisando, con moitísma máis urxencia aínda hoxe. Mermou tanto o bosque das palabras que semella que o cacarexado cambio climático feriu de morte tamén a nosa lingua. As palabras, a ferramenta dos poetas, tamén morren.
Eu souben dos versos de Noriega antes ca do home ou do poeta pois sentíalle recitar a un dos meus veciños de Zoñán, coa fachenda de quen sabe de memoria, sen tropezos, os cento setenta e pico versos do poema costumista que se titula De Ruada e que comeza: Unha noite de inverno das máis escuras / tentoume seique o demo de ir a Cesuras / por mor dunha rapaza máis feiticeira / que as froliñas que nascen na primadeira… Unha descripción moi detallada dunha fía que tivo lugar na aldea veciña de Cesuras e que chegaba ao seu cume emocional, ou así mo parecía, cando o meu conveciño dicía aquela estrofa onde outro devanceiro de noso quedaba alí retratado para a historia como un campión: Que o frauteiro de Zoñán / anque viste cirigolas / en tendo a frauta na man / acaba por volver tolas / as nenas que á fía van.
Quen sería aquel frauteiro, quería saber eu entón, que tales arrebatos causaba nas nenas que ían á fía de Cesuras? Non o sei, nin, probablemente, o saiba nunca. Tampouco importa.
Aquel poeta, Antonio Noriega Varela, amaba as palabras e fixo porque as coñecésemos, non só rimadas, senón consonte aos seus usos cotiás entre os brañegos da Graña de Vilarente daqueles anos finais da década dos vinte.
Os brañegos de agora e os achegados estamos sendo desconsiderados coa herdanza que Noriega e outros, os nosos mesmos familiares desaparecidos, quixeron deixarnos. Seguramente algún día faremos exame de conciencia e decatarémonos do tarde que se nos fixo para salvar este patrimonio. Unha mágoa.

© Antonio Reigosa
Texto publicado en “Noriega Varela. Memoria dunha homenaxe”, (Daniel e Santiago Noriega, editores), Servizo de Publicacións da Deputación de Lugo, 2010.

Publicado en Apuntamentos, Mondoñedo | Etiquetado | Comentarios desactivados en Como falamos os brañegos de agora

De Madrid a Mondoñedo: A procelosa travesía dos restos de Pascual Veiga

Pascual Veiga morre en Madrid o 12 de xullo de 1906. En setembro deste mesmo ano constitúese en Bos Aires unha comisión presidida por José Mª Miranda Luaces, presidente da Sociedade Mindoniense na Arxentina, co propósito de organizar unha homenaxe ao ilustre músico. veigaO obxectivo é reunir os fondos necesarios para trasladar os seus restos desde Madrid a Mondoñedo e construír un mausoleo. Ese mesmo ano, organízanse na capital arxentina numerosos actos encamiñados a conseguir fondos e a lembrar a obra e figura do excelso músico. Actividades que se intensifican nos anos seguintes, aos que se suman colectividades galegas como a de Cuba, pero que van ir decaendo progresivamente en entusiasmo ata o ano 1911.
En xullo de 1911 sucede algo que reaviva o asunto. Ao cumprírense 5 anos da morte de Veiga, pesa a ameaza certa de que se trasladen as súas cinsas desde a sepultura á fosa común. Os galegos de Madrid reaccionan e suplícanlle unha prórroga ao concello da capital. Esta noticia activa Mondoñedo; o alcalde, Francisco Díaz Portas, e o deputado en Cortes por Mondoñedo, Montero Villegas, formalizan a petición de prórroga ao concello de Madrid. Prende algunha que outra voz crítica na prensa galega sobre os desafectos aos fillos ilustres, sobre todo, ata que o concello de Madrid aproba unha proposición e concede sepultura gratuíta aos restos de Veiga para que non desaparezan.
Gañábase así o tempo necesario para que os galegos de Bos Aires e da Habana dean a coñecer os cartos recadados (máis de 15.000 pesetas naquel momento), os de Madrid ocúpanse das xestións para trasladar os restos; en Mondoñedo andan a voltas coas obras de ampliación de camposanto.
A finais deste ano 1911 xa se sabe que os restos serán traslados a Mondoñedo, que lugar ocupará o mausoleo dentro do cemiterio, e que o concello poñerá unha placa conmemorativa na casa natal do músico. Tamén se anuncia xa a comitiva política que acompañará os restos desde Madrid a Mondoñedo. Para a coordinación xeral de todos estes actos, o concello de Mondoñedo nomea unha comisión, presidida polo tenente de alcalde, Alejo Ferreiro, na que figura o máis selecto da intelixencia mindoniense do momento.
Nos primeiros meses do ano 1912 renacen na prensa as queixas sobre a lentitude dos traballos e especúlase cos posibles contidos do acto, entre eles, organizar unha caravana de animosos ciclistas que irían desde Lugo a Mondoñedo acompañando os restos.
En fin, moitos máis contratempos houbo aínda. En agosto, algún xornais anuncian que se pospón a chegados dos restos de Veiga ata a primavera de 1913, alegando facilitar a viaxe dos representantes galegos na emigración que tanto contribúen para atender os gastos. Falsa alarma!
O día 16 de setembro de 1912 exhúmanse os restos de Veiga no cemiterio da Almudena de Madrid, comezando a viaxe de regreso á terra no tren correo ata Baamonde ás cinco e vinte da tarde. O día 17 viaxan desde Baamonde a Mondoñedo, con parada en Vilalba ás 4 da tarde, onde se lle rendeu homenaxe, e chegan a Mondoñedo ás 7 da tarde deste mesmo día. Esa noite repousan na capela da Magdalena da catedral e o 18, ás 10 da mañá, como se conta en Vida Gallega, número 29, en crónica de Jesús Lombardía, infórmase con detalle da gran xornada que viviu Mondoñedo. A cidade enteira, engalanada con colgaduras con crespóns negros, é testemuña de cómo os restos de Veiga (foi permitido ver a cara do músico por unha pequena mira no cadaleito) xa descansan na terra natal. Reprodúcense nesta revista fotografías dos principais impulsores do acto, e un debuxo do mausoleo, obra de Ramón Martínez Ínsua.Restos mortais Veiga_2
A fotografía que acompaña este texto, xenerosidade do mindoniense José Ramón Díaz Cruz, propietario actual das casas apegadas á natal de Veiga, amósanos o outro gran acto que tivo lugar ese día, 18 de setembro de 1912, e a gran concorrencia de xente que asistiu á descuberta da lápida que se colocou na casa natal de Veiga, a cargo do concello, na entón chamada rúa dos Templarios, número3, e hoxe rúa Pascual Veiga, número 11.
Uns días despois deste magno acontecemento, a prensa local mindoniense asegura que os traballos do mausoleo, dos que se encarga o contratista Constela con seis operarios, se realizan con celeridade, e que nas canteiras de mármore de Sasdónigas apura o remata das pezas un mestre marmorista.

© Antonio Reigosa

Publicado en Mondoñedo | Comentarios desactivados en De Madrid a Mondoñedo: A procelosa travesía dos restos de Pascual Veiga

Lexítimo pan de Mondoñedo

“Desde hoy se expende en la caseta número 29 de la Plaza de Abastos, LEGÍTIMO PAN DE MONDOÑEDO fabricado con harinas de trigo del país y elaborado con el mayor esmero. Precio: 40 céntimos kilo”. Así rezaba un anuncio nos xornais lucenses “La Voz de Verdad” e “El Norte de Galicia”, nos números de ambos editados desde o 23 de xullo ata o 30 de agosto de 1913. Unha campaña que debeu ter unha resposta de éxito na capital da provincia, aínda que os moi puntillosos detectasen que o prezo do quilo de pan nun dos xornais era un pouco máis alto: 50 céntimos.
Quen pare a xantar, merendar ou cear en Mondoñedo sabe ben o ben que sabe alí o pan. Uns din que é cousa das augas, realmente saborosas; outros aseguran que a fariña, outros bótanlle a culpa ao lévedo, ao aire, á humidade… Tamén se comenta que pode ser consecuencia da delicada moedura dos muíños de roulón. Non descarten a mestría dun amasado temperado, case sempre feito por mulleres. Ou a leña para quentar o forno, normalmente toxo vedraño. Fose o que fose, o pan do Mondoñedo xa era daquela, e segue sendo, unha exquisitez con risco de ser profanada por mans imitadoras.
Os que vimos e vivimos o proceso completo da fornada, desde a sementeira ata o cribado da fariña, o roxado e enfornado, só lembramos o resultado. O sabor da bola, sen nada dentro, o da empanada envolta en verzas (torresmos, chourizo, coello, sardiñas, mazás, ou cebola, pementos…), o das pezas grandes de pantrigo, ou de centeo, medradas e douradas, dispostas para matar de vez fames e penas.
Había e hai leis non escritas a ter en conta. Non pasar por debaixo da pa cando se enforna, xa que couta as medras. Controlar a cor da pedra chamada endego para saber se a temperatura é a axeitada no interior do forno e, en consecuencia, regular a calor sobrante ou excedente. Metendo ao doente dentro do forno, sabíanse curar algunhas enfermidades, mais a verdadeira saúde dáa este pan que distrae a fame, o remedio infalible de case todas as doenzas.
Como lle soe suceder aos de certa condición, sempre dá tranquilidade andar a “pan sabido” (ter o alimento asegurado), aínda que “non hai pan sen afán”. O reporteiro de “El Progreso” que asina a crónica da viaxe que fixo o 2 de xullo de 1914 a infanta Isabel de Borbón fixouse ben. Despois da obrigada parada da comitiva en Mondoñedo, a infanta decide non xantar na cidade e seguir camiño. Mais, ao pouco, diante da casa dos camiñeiros do Alto de Arroxo, nos lindes entre os concellos de Mondoñedo e Lourenzá, éntralle a fame.
Naquela humilde morada, na que vivían os peóns Francisco Cazón e José del Valle, dispúxose a mesa, uns bancos, unhas cazolas de barro, unhas copas de cristal e unhas xerras de louza. Mentres, servizo, autoridades e prensa acompañante se acomodan onde poden, alguén ofrece á S.A. unhas libras de pan de Mondoñedo “del típico, del renombrado pan” e a infanta, marabillada co aspecto do manxar, consente en que se poña sobre a mesa. Pan real, dirían nalgures, se contasen cun antecedente tan memorable.
Un detalle secundario. Conta o sempre ben documentado Andrés García Doural que o avogado A. Goás e E. Lence volveron a Arroxo uns días despois e mercaron as cazolas onde pousara o bico a nafra herdeira. Onde andarán?

©Antonio Reigosa
Artigo publicado en El progreso-A Mariña (22.11.2015)

Publicado en Apuntamentos, Mondoñedo | Etiquetado , , , | Comentarios desactivados en Lexítimo pan de Mondoñedo

18 de novembro de 1918: Mondoñedo no Manifesto da Asamblea Nazonalista de Lugo

manifesto (imaxe orixinal)

Mondoñedo tamén estivo presente aquela “noite do 18 de Samartiño do mil novecentos dazaoito” no Teatro Lugo-Salón de Lugo. Entre os asambleístas asinantes figura o entón cronista oficial de Mondoñedo (érao desde o 25 de abril de 1917) e membro correspondente da RAG, don Eduardo Lence Santar Guitián.
Aquel manifesto, froito da I Asamblea Nazolista celebrada en Lugo os días 17 e 18 de novembro, constitúe o verdaderio tránsito do rexionalismo ao nacionalismo, o inicio dun percorrido que está a piques de cumprir o primeiro século cando en 1916 conmemoremos o centenario da fundación dos promotores deste movemento: as Irmandades da Fala.

-Manifiesto da Asamblea Nazonalista de Lugo (Ler/descargar)
(+ Dietario de Mondoñedo)

Publicado en Dietario, Mondoñedo | Etiquetado , | Comentarios desactivados en 18 de novembro de 1918: Mondoñedo no Manifesto da Asamblea Nazonalista de Lugo

Na memoria de José Sánchez Gacio

Recordo a súa figura de home paseante, maior, sempre na compaña da súa filla máis nova. Nada sabiamos entón do seu pasado, nin sequera que era o pai da nosa profesora de francés, Talía. O 23 de novembro de 2015 vanse cumprir 35 anos da morte dun dos políticos mindonienses máis activos durante a II República. Chamábase José Sánchez Gacio (don Pepe) e nacera en 1898. Era fillo de Constantino Sánchez Graña, secretario do concello uns 30 anos, funcionario que acabou sendo destituído en 1923 e deportado á Fonsagrada por orde do Ministerio de Gobernación.
Estudou o bacharelato en Lugo e dereito en Compostela. Foi elixido en 1931concelleiro en Mondoñedo na candidatura da ORGA. En outubro de 1934 foi cesado como concelleiro, consecuencias da “outubrada de Asturias”, e reposto en xaneiro de 1936, foi presidente da Deputación de Lugo desde o 4 de agosto de 1932 ata comezos de febreiro de 1934; xa ao final do seu mandato, o 10 de xaneiro de 1934, participa na inauguración oficial do Museo Provincial de Lugo. Foi tamén Gobernador Civil da provincia da Coruña desde o 26 de febreiro ata o 10 de abril de 1936, e presidente do casino mindoniense. En xuño de 1936 era deputado provincial en representación de Izquierda Republicana, e vicepresidente do comité local Pro-Autonomía, con J. Ramón Villamarín Pallín de presidente, entón alcalde, Guillermo Otero Villaba, José Díaz Jácome, Bernardino Vidarte, Germán Fanego, Patricio Vijande e Graciano Leivas.
Sánchez Gacio foi detido en Mondoñedo en agosto de 1936 e trasladado a Lugo xunto a G. Otero Villaba, Patricio Vijande, Cándido Carreiras, Alfredo Martínez e J. Ramón Villamarín Pallín. Nesas datas foron detidos outros en Mondoñedo, entre eles o seu irmán “Tatino”. Nove deles, con Sánchez Gacio, foron xulgados en Consello de Guerra na Coruña o 10 de abril de 1937, acusados de auxilio á rebelión. J. Ramón Villamarín, alcalde ata xullo de 1936 e perito agrícola, G. Otero Villalba, avogado; A. Martínez Martínez, delegado do Socorro Rojo Internacional; P.Vijande Villar, comerciante e concelleiro; G. Leivas Freire, secretario da UGT; C. Sánchez Gacio, irmán de José, E. González Valoría, tenente de alcalde e menciñeiro, e G. Fanego Salaverri, médico e presidente de Izquierda Republicana.
José foi condenado a pena de morte, sentenza conmutada pola de cadea perpetua. Logo foi deportado a Zamora. É moi recomendable a lectura de ”Consejo de Guerra por Rebelión Militar. Mindonienses condenados en 1937” de Ricardo Pedreira.
Sánchez Gacio morre en Mondoñedo o 23 de novembro de 1980 con 82 anos. Na esquela que publica “Hoja del Lunes” de A Coruña dise que deixa viúva, Alicia Gómez Real, e dúas fillas, Talía e Silvia, ademais de catro irmáns. Casualmente, o xornal faise eco na mesma páxina da gran manifestación que tivera lugar na Praza de Oriente de Madrid na véspera cun millón de persoas, convocadas, entre outros por Blas Piñar e Girón de Velasco. Conmemoraban o cabodano das mortes de J. Antonio Primo de Rivera e de Francisco Franco. A forza do fascismo resistente aínda era impresionante.

@Antonio Reigosa
Artigo publicado en La Voz de Galicia-A Mariña (10.11.2015)

Publicado en Mondoñedo | Etiquetado , , , , , | Comentarios desactivados en Na memoria de José Sánchez Gacio

9 de novembro de 1912: Morre Manuel Leiras pulpeiro

casa natal_LeirasMORRE MANUEL LEIRAS PULPEIRO

Morre en Mondoñedo Manuel Leiras Pulpeiro. Un home cun profundo e honesto compromiso cos desfavorecidos do seu tempo, un combatente contra a barbarie fundamentalista tanto civil como relixiosa, un inimigo radical da soberbia dos poderosos. Poeta, médico, lexicógrafo, etnógrafo, político progresista e republicano, masón, filántropo, humanista, foi coñecido como o “Médico dos pobres” porque sempre antepuxo atender as necesidades das persoas a calquera interese material. Unha persoa, e definitiva, boa, consecuente e coherente cos seus ideais e principios ata o final dos seus días. Nacera en Mondoñedo, na rúa da Ronda (hoxe rúa Febrero), o 25 de outubro de 1854.

Fotografía: Corresponde ao acto de descubrimento da placa conmemorativa na casa natal de Leiras o 11 de novembro de 2012, con Orlando González, alcalde de Mondoñedo, e a neta do poeta.
Bibliog.:
– «Manuel Leiras Pulpeiro», Web da Real Academia Galega.
Manuel Leiras Pulpeiro (1854 – 1912). O poeta e o cidadán ao cabo dun século. (Coord. da edición: Xe Freyre e Abel Vigo García), Servizo de Publicacións da Deputación de Lugo, 2014.
-Criticalia «Casas literarias: Manuel Leiras Pulpeiro», blog a cargo de Armando Requeixo.

Música
Roseiras de rosas roxas (poema de M. Leiras Pulpeiro)
Música orixinal de César Morán / César Morán (guitarra e voz)/ Rebeca Maseda (violino), Alfonso Morán (contrabaixo)

(+ Almanaque de Mondoñedo)

Publicado en Mondoñedo | Comentarios desactivados en 9 de novembro de 1912: Morre Manuel Leiras pulpeiro

7 de novembro de 2015: Homenaxe a Enrqiue Cal Pardo

HOMENAXE EN MONDOÑEDO A DON ENRIQUE CAL PARDO
foto acto

Acto de recoñecemento, na véspera do seu 93 aniversario, no que se presentou a súa publicación “Mondoñedo –catedral, cidade, bispado- na segunda metade do século XV”, magnificamente editada polo servizo de publicacións da Deputación Provincial.
Fixo as funcións de mantedor, Fran Bouso; don José Bello, reitor do Seminario, saúdou aos asistentes, Xe Freyre glosou a figura e obra de Enrique Cal Pardo, Antonio Reigosa, en calidade de cronista oficial resaltou a xenerosidade de quen tanto deu e tan pouco recibiu, Antonio Veiga, como vicepresidente da Deputación e responsable do servizo de publicacións, resaltou o valor dos documentos resgatados do arquivo da catedral e agora publicados, e Elena Candia, alcaldesa de Mondoñedo, que anunciou o inicio dos trámites para concederlle a don Enrique en próximas datas o título de Fillo Adoptivo de Mondoñedo.
Francisco Piñeiro, en nome da comisión organizadora, e Xosé Vizoso, como ilustrador da obra presentada, fixéronlle entrega a don Enrique dun estoxo contendo un exemplar único, encadernado en tea, e dun libro de sinaturas, onde se recolleron as dedicatorias dos asistentes que así o desexaron.
Puxo remate ao acto Francisco Cal Pardo, irmán do homenaxeado, trasladando aos asistentes os agradecementos, e un don Enrique emocionado, que recibiu numerosas e prolongadas ovacións.
O acto, celebrado nun salón de actos do Seminario Conciliar a rebentar, rematou cun xantar de confraternidade que tivo lugar no comedor meirande do mesmo con asistencia de 250 persoas. Numerosos colectivos, asociacións e persoas enviaron testemuños de adhesión.
Esta homenaxe foi un acto de xustiza a quen foi, ademais dun gran investigador, unha persoa íntegra, boa e xenerosa. A súa obra é imprescindible. O seu saber, enciclopédico.
Esta homenaxe foi organizada por unha comisión de mindonienses coordinados por Francisco Piñeiro, cuxos nomes son Mª Paz Rodríguez Silva, José Luís Fernández Fernández, Jesús Robles, José Manuel Fernández Díaz, José Fernández Noriega, Ramón Castañeda Gutiérrez, Amelia Valoría Rico, Aturo Bello Fernández, Alicia Tella-Villamarín, Fran Bouso, Andrés García Doural, Xe Freyre e Antonio Reigosa, contando coa entusiasta colaboración do Seminario Conciliar e do concello de Mondoñedo.

Bibliog.:Antonio Reigosa, «Don Enrique, o Xeneroso»

(+ Dietario de Mondoñedo)

Publicado en Mondoñedo, Os días de Mondoñedo | Etiquetado , , , , , , , , , , , , , , , , | Comentarios desactivados en 7 de novembro de 2015: Homenaxe a Enrqiue Cal Pardo

Don Enrique, o xeneroso

Se eu tivese que escribir o relato vital de don Enrique Cal Pardo, tomaría como modelo a saga que conta do bo corazón e nobres sentimentos do islandés Brand, alcumado O Xeneroso. Ambos, salvando os mil e pico anos de historia que os separan, son, ao tempo, exemplos de persoas sabias e magnánimas que moito ben fixeron á humanidade: Brand a Noruega, e don Enrique a Viveiro, pero sinaladamente a Mondoñedo e aos bispado que leva o seu nome.
O mozo Enrique Cal Pardo chegou a Mondoñedo desde Galdo un día do final do verán de hai moitos anos como o fixo Brand navegando desde Islandia ata Noruega. Seguramente ningún deles sabía entón que aquela viaxe era para quedar, para botar raíces e prender vida e obra ao lugar de acollida.
Don Enrique, o crego, o cóengo, o deán, o mestre, o xestor, o divulgador, o medievalista, o arquiveiro e historiador que nos foi revelando como un libro vivo sapiencial milleiros de datos agachados no arquivo catedralicio para que todos soubésemos máis de tantas cousas que precisamos saber. Un traballo inmenso, sempre discreto, calado, dun home entregado a unha misión: os demais. O que sabemos da música na catedral de Mondoñedo, dos bispos da diocese, dos tombos e demais documentos custodiados na catedral de Mondoñedo, ata este “Mondoñedo –catedral, cidade, bispado- na segunda metade do século XV”, cuxa presentación vai completar a homenaxe, debémoslle a don Enrique.enrique_cal_pardo
O rei de Noruega pedíalle a Brand, sen que este se queixase endexamais, todo canto este lle podía ofrecer: o seu tempo, o seu saber, a súa memoria … e cando xa nada máis había que pedir, pediulle o saial, a única vestimenta que cubría o seu corpo. E Brand deulla, sen dar queixa, coma sempre, pero esta vez arrincoulle unha das mangas e quedou con ela. Cando o rei recibiu aquela prenda e viu que lle faltaba unha manga entendeu. E pensou: Este home é un sabio. Estame dicindo que só teño un brazo e unha man, a que sempre pide e recibe, pero non a outra, a que dá.
Nós tamén lle pedimos a don Enrique todo canto nos podía dar. E déunolo, incluso máis, sempre xeneroso. Pero só soubemos usar a man e o brazo que recibe. Por iso é de celebrar que con este acto Mondoñedo tamén caia na conta de que temos outro brazo e outra man: a de dar, a que ten que devolver e agradecer, a que recoñece a quen, coma el, tanto merece.
San Fulxencio de Ruspe, o santo bispo cuxa obra estudou e divulgou don Enrique, era quen de provocar lágrimas nos que escoitaban as súas prédicas. Eran bágoas consecuencia da emoción provocada pola grande sabedoría e elocuencia de quen falaba, como emociona ler e escoitar o gran saber de don Enrique.
Participar na homenaxe que se lle rende o día 7 de novembro en Mondoñedo é unha obriga moral e intelectual. Formar parte dunha comunidade de gratitude a quen tanto deu é de xustiza, como o é que Mondoñedo se decate, que nos decatemos todos, do que significa usar as dúas mans: a que recibe e a que dá.

©Antonio Reigosa
Artigo publicado en La Voz de Galicia (A Mariña) o 2 de novembro de 2015.

Publicado en Mondoñedo | Etiquetado | Comentarios desactivados en Don Enrique, o xeneroso

25 de outubro de 1854: Nace Manuel Leiras Pulpeiro

casa natal_LeirasNACE MANUEL LEIRAS PULPEIRO

O 25 de outubro de 1854 nace na rúa da Ronda (hoxe rúa Febrero) Manuel Leiras Pulpeiro. Foi un home con un profundo e honesto compromiso cos desfavorecidos do seu tempo, un combatente contra a barbarie fundamentalista tanto civil como relixiosa, un inimigo radical da soberbia dos poderosos. Poeta, médico, lexicógrafo, etnógrafo, político progresista e republicano, patriota, masón, filántropo, humanista, foi coñecido como o “médico dos pobres” porque sempre antepuxo as necesidades das persoas aos intereses materiais.Unha persoa, e definitiva, boa, consecuente e coherente cos seus ideais e principios ata o final dos seus días. Morre o 9 de novembro de 1912.

Fotografía: Corresponde ao acto de descubrimento da placa conmemorativa na casa natal de Leiras o 11 de novembro de 2012, con Orlando González, alcalde de Mondoñedo, e a neta do poeta.
Bibliog.:
– «Manuel Leiras Pulpeiro», Web da Real Academia Galega.

Roseiras de rosas roxas (poema de M. Leiras Pulpeiro)
Música orixinal de César Morán / César Morán (guitarra e voz)/ Rebeca Maseda (violino), Alfonso Morán (contrabaixo)

(+ Dietario de Mondoñedo)

Publicado en Mondoñedo | Etiquetado | Comentarios desactivados en 25 de outubro de 1854: Nace Manuel Leiras Pulpeiro

22 de outubro de 1917: Homenaxe a Veiga e constitución da Irmandade da Fala de Mondoñedo

HOMENAXE A VEIGA

Gran colofón ás San Lucas de 1917, pois, promovido pola “Irmandade da Fala” da Coruña e o coro “Cántigas da Terra”, celébrase un Mondoñedo unha emotiva homenaxe a Pascual Veiga. Para participar neste acto chega a Mondoñedo na tarde do domingo 21 o coro coruñés “Cántigas da Terra”, co seu presidente, Eladio Rodríguez, á fronte. Acompáñaos Lois Peña Novo, secretario da “Irmandade da Fala” da Coruña.
Antes, os viaxeiros fixeron parada en Vilalba. Alí o coro coruñés cantou no templete da Alameda algún números do seu “enxebre” repertorio e Lois Peña Novo impartiu unha conferencia no Centro de Artesáns titulada “O rexionalismo”.
Ao chegar a Mondoñedo fanlle o recibimento as autoridades locais, a comparsa “Os Pacheco” e os orfeóns “Pascual Veiga” e “Brisas do Masma”, que obsequian aos coruñeses cunha serenata. Ás dez da noite celébrase no salón-teatro do Casino unha velada e o presidente de “Cántigas da Terra” dá lectura a un saúdo do alcalde da Coruña, señor Puga.
O luns 22, ás 10 da mañá, o coro da Coruña recorre varias rúas de Mondoñedo. Ás 11 fórmase unha procesión cívica ata o camposanto e diante o mausoleo de Veiga pronuncian discursos o presidente de “Cántigas da Terra”, Eladio Rodríguez, o alcalde de Mondoñedo, Ramón Martínez G. de Ínsua, o xuíz de orixes coruñesas exercente en Mondoñedo, Pérez Fontán y Villarroel, e Lois Peña Novo. Despois de depositar unha coroa de flores naturais sobre a tumba de Veiga, remata o acto coa interpretación do Himno Galego.
Pola tarde, logo de pasar polo Cantón, o coro “Cantigas da Terra” visita o Seminario e participa na festa galega que se celebra no Campo dos Remedios xunto cos orfeóns “Pascual Veiga” e “Brisas do Masma”, e as comparsas “Estos” e “Os Pacheco”. Ao remate houbo desfile e bengalas. A todas as actuacións e actos acudiu numeroso público.O coro “Cántigas da Terra” regresou á Coruña esa mesma noite.
O día 25, o xornal “El Ideal Gallego” publica unha nota de agradecemento a Mondoñedo e a todos os mindonienses asinada polo presidente de “Cántigas da Terra”, Eladio Rodríguez González, e polo secretario, Salvador Fojón. E o día 27, no mesmo xornal, Antonio Maseda faise eco do agradecemento aos coruñeses e á “Irmandade da Fala” por escolleren a composición de Veiga como Himno de Galicia. Maseda aproveita a ocasión para lembrar a actitude de M. Murguía cando, nun escrito publicado no Almanaque Gallego (1), editado en Bos Aires por Manuel Castro López o 1 de xaneiro de 1915, puxo en dúbida a autoría (de autor ou popular) da alborada de Veiga.

CONSTITUCIÓN DA ‘IRMANDADE DA FALA’ DE MONDOÑEDO

Non sabemos con exactitude a data de constitución pero nesta (22 de outubro de 1917) ou nas inmediatas posteriores, a instancias do avogado vilalbés e secretario da “Irmandade da Fala” da Coruña, Lois Peña Novo, constitúese en Mondoñedo a “Irmandade da fala” local. Formalízase en reunión celebrada no salón-teatro do Casino quedando o órgano directivo da seguinte maneira: conselleiro primeiro, Eduardo Lence-Santar y Guitián, cronista e arquiveiro; conselleiro segundo, Dodolino Trigo, tenente de alcalde e director de “La Voz de Mondoñedo”; secretario, Antonio Maseda, avogado e licenciado en Filosofía e Letras; vicesecretario, José Mª Rego González, banqueiro; tesoureiro, Jorge González Redondo y Serrano, propietario, e como vocais os señores José Polo Folgueira e Antonio Ferreiro Lamas. Figuran na irmandade mindoniense numerosos socios pertencentes a todas as clases sociais, asegura a prensa da época.

Bibliog.:
(1)-Antonio Reigosa, «Cando Murguía cabreou aos mindonienses

(+ Dietario de Mondoñedo)

Publicado en Dietario, Mondoñedo | Comentarios desactivados en 22 de outubro de 1917: Homenaxe a Veiga e constitución da Irmandade da Fala de Mondoñedo

Mondoñedo – Abu Dabi

Nunca revelaría este secreto se este xornal (La Voz de Galicia) non levantase a lebre ao publicar en días pasados unha información sobre a relación entre as néboas galegas e as do Golfo Pérsico.
Mondoñedo e Abu Dabi atráense como polos dun imán. Hai apenas unha semana non daría creto a tal afirmación pero hoxe si. Sei que é certa pois aínda estiven por alí unhas horas entre o Día Grande das San Lucas e o do Medio deste ano.
Como é ben sabido, en Mondoñedo non hai petróleo, nin petrodólares, nin sequera camelos, pero hai boas augas e cabalos, e tamén, como en Abu Dabi (na cidade e en todo o territorio do emirato), néboa. Hai tantas néboas alí como aquí, especialmente pola parte d’O Fiouco, e de tantas clases como un soñador de neboeiros experimentado poida soñar unha noite cumprida de inverno. Brétemas, brumas, borraxeiras, fuscallos, calixes, barruñeiras, meras … brancas e escuras, transparentes ou translúcidas, odoríferas e inodoras. No persoal non é para min menor a feliz coincidencia de que en Abu Dabi destapasen o primeiro pozo de petróleo o mesmo ano que eu nacín. E mira ti que ben nos foi; a eles co petróleo e a min coa vida en xeral, de momento.
A tarde do domingo, 18 de outubro, neboenta e chuviñosa, ía no coche en dirección a Mondoñedo. Quería chegar a tempo para o concerto de Los Secretos. Non deixei, como debera, a autovía na Xesta senón que seguín adiante. Sempre que nos é permitido o paso polo Alto do Fiouco, gusto de seguir a A8 ata Lindín para baixar a Mondoñedo pola antiga calzada pola que ían e viñan os meus devanceiros paternos.
Non sei en que iría pensando. Vin, é certo, os operarios preparando o valado para cortar o paso; fixéronme acenos para que parase pero non lles fixen caso.
Se cadra, ía abstraído. Na radio ía soando Ses que, casualmente, logo do concerto de Los Secreto ofrecía o seu na Praza da Catedral. A canción, lémbroo ben, dicía: “… cando ansío unha saída / para tronzar os valos / das rúas prohibidas”
Seguín ruta entre o manto branco, sen ver nin sentir nada ao meu arredor por moito tempo. Pola radio ían pasando emisoras de radio que falaban en linguas primeiro coñecidas (francés, italiano, grego …) e logo árabe ata ver (diluírase a néboa) un rótulo grande e luminoso que poñía “Abū Ẓabī”.
Aparquei o coche e chamei á miña muller. Quedaramos en vernos na porta do Auditorio “Pascual Veiga” para irmos xuntos ao concerto de Los Secretos.
Conteille a verdade: Mira, vai entrando ti, que estou en Abu Dabi e non sei cando poderei volver!
O que escoitei ao outro lado non eran precisamente os acordes da canción “En este mundo raro” de Los Secretos, senón outras “sutilezas” moito máis acaídas á situación.
—E cando regresas? —preguntou con certo retintín.
—Pois supoño que cando volva a néboa. Polo momento xa lle dei a volta ao coche para non perder un segundo.
Non direi máis agás que o luns, 19 de outubro, sobre as 10 da noite, cando ía comezar o magno espectáculo “Voces da Paula” eu xa estaba na Alameda dos Remedios coma se non pasase nada.

©Antonio Reigosa
Artigo publicado tamén en La Voz de Galicia_A Mariña (22.10.2015)

Publicado en Autovía do Cantábrico (A8), Mondoñedo | Etiquetado , , , , , | Comentarios desactivados en Mondoñedo – Abu Dabi

Crónica das San Lucas 2015

Serie de 4 relatos da autoría de Francisco Piñeriro, Antonio Reigosa, Fran Bouso e Xe Freyre, ilustrados por Antón Caxoto e publicados en ‘La Voz de Galicia – A Mariña’, os días 17, 18, 19 e 20 de outubro de 2015, con motivo das Feiras e Festas das San Lucas.
____
Crónicas das San Lucas 2015_1_Piñeiro

Crónicas das San Lucas 2015_2_Reigosa

Crónicas das San Lucas 2015_3_Bouso

Crónicas das San Lucas 2015_4_Freyre

Publicado en Mondoñedo | Etiquetado , , , , | Comentarios desactivados en Crónica das San Lucas 2015

Ofrenda floral ante a tumba do mariscal Pardo de Cela (As San Lucas 2015)

Sr. Mariscal:
Aínda que eu ben sei que o mellor que se pode facer polos mortos, coma Vd., é deixalos descansar en paz, rógolle que nos escuse; será só un instante.
Hai xa cincocentos trinta e dous anos que lle deron sepultura ao seu corpo mutilado baixo o frío pavimento desta catedral. E desde entón (e antes seguramente tamén) toda a súa biografía, desde o nacemento ata aquel tráxico final, foi sometida aos avatares da especulación. Conxecturas, suposicións, medias verdades ou mentiras completas foron edificando, palabra a palabra, o seu mito; o mito do Mariscal.
Por non saber, nin sequera sabemos se o seu corpo, ou o que del quede, está debaixo desta tampa ou noutra parte deste edificio.ofrenda pardo de cela005
Tanto ten!
É probable que Vd. non fose nin heroe, nin tirano, senón tan só un home do seu tempo, rico e ben posicionado iso si, nunha época violenta e escura, cruel e despótica.
Desde esa atalaia foi vostede un home ambicioso, belicoso, rebelde e retador, capaz de desafiar ao mesmo tempo a monarquía unificadora e a xerarquía da igrexa.
Unha ousadía que lle custou a vida. Unha sentenza instigada por intereses espurios (foi o único nobre axustizado naquel entón) que serviu de escarmento definitivo para navegantes da insubordinación.
A súa morte foi un final moi útil para recompoñer o equilibrio entre os poderes que resultaron victoriosos: a igrexa e a monarquía. Pero tamén foi un comezo, pois a morte sempre deixa pouso, memoria.
E alí onde a historia non endelga, actívase a fantasía, esa nosa capacidade de representar o que imaxinamos.
Señor Mariscal:
Grazas por se inmolar no noso nome, se é que así foi, por deixarnos en herdanza a cadea Mariscala, a Ponte do Pasatempo, a épica do seu romance. Pero, sobre todo, grazas por deixarnos a dúbida, a eterna e irresoloble dúbida de se vostede sería ou non o noso capitán liberador.
Esa dúbida adoba o noso decontino soñar en vitorias ou derrotas que puideron ser ou non ser. Tamén o tempo adereza a esperanza, toda esperanza!
Señor Mariscal:
Que a tampa que o afasta de nós, e a nós das nosas ilusións, nos sexa leve!

Mondoñedo, 16 de outubro de 2015
©Antonio Reigosa

Publicado en Mondoñedo, Pardo de Cela | Comentarios desactivados en Ofrenda floral ante a tumba do mariscal Pardo de Cela (As San Lucas 2015)

As mellores San Lucas da historia

Aínda que as comparacións coas actuais son imposibles, as feiras e festas das San Lucas de 1895 deberon ser as mellores da Galicia de entón. Afírmao E. Lence-Santar e asegura que foi Emilio Tapia y Rivas, político conservador, avogado, xornalista, escritor, cofundador da RAG, presidente anos máis tarde da Deputación de Lugo, secretario da comisión organizadora, a “alma e vida” desta edición excepcional. Francisco Díaz Portas (alcalde de Mondoñedo) Vida Gallega, n.9, 1909
Houbo concurso de gando, certame literario e de composición musical, concurso de gaitas, carreira de velocípedos, fogos de artificio (2 sesións), e inauguración varias, coa participación de persoeiros da relevancia intelectual de M. Murguía, E. Pondal, J. Pérez Ballesteros, A. Martínez Salazar, Xoán Montes, R. Martínez Esparís, Víctor de Silva Posada, M. Leiras Pulpeiro ou A. Noriega Varela. O Ministerio de Fomento e a Deputación Provincial contribuíron ao lustre do acontecemento aportando en total 1000 pesetas.
Contaba entón o concello de Mondoñedo con 10.500 habitantes (en 1894 casaron 59 parellas, naceron 313 e morreran 311 mindonienses,) e ían ser aquelas as primeiras San Lucas nas que se puido gozar en sentido pleno de luz eléctrica no espazo público urbano, aínda que xa levase dous anos inaugurado este servizo.
As feiras dos anos anteriores non resultaran moi animadas, nin de transaccións, nin de concorrencia. A ameaza do cólera e algúns temporais inoportunos fixeron o resto. Feiras ruíns e festas aínda máis pobres; en 1890 nin sequera houbo festa (feria si) por non ser capaz o concello de facerlle fronte aos gastos. En 1895, en cambio, a pesar de estar xa en marcha a Guerra de Cuba, Mondoñedo tirou a casa pola ventá. Era alcalde, foino ata a súa morte en 1914, o avogado liberal Francisco Díaz Portas. O bispo da diocese era o asturiano Manuel Fernández de Castro, outro persoeiro que merece ser lembrado, e as festas serían entre o 17 ao 21 de outubro.

A comisión organizadora

Un dos secretos do éxito das feiras de 1895 estivo en que a comisión organizadora xa se reúne “que no es poco madrugar” no salón de plenos do concello o xoves, 14 de febreiro. Preside o alcalde Portas quen, polo visto, fai un discurso “patriótico y oportuno” insistindo en dar preferencia á exposición e aos premios de gando como medio máis directo de fomentar a concurrencia de tratantes. Emilio Tapia (arquivo RAG)Tamén menciona a celebración dun certame literario, grandes iluminacións “eléctricas y venecianas”, función de fogos artificais de mérito, e outros recursos propios dos festas populares. Todos os asistentes entenderon axeitada a proposta en atención aos intereses “morales y materiales” de Mondoñedo. Adhirense o Cabido e o Seminario. Fórmanse subcomisións para xestionar a exposición de gandos, procurar recursos, organizar concertos, veladas e outros festexos e proxectar iluminacións na vía pública. Formábanas 25 persoas entre os que estaban M. Leiras Pulpeiro, Dodolino Trigo, Edesio Mancebo, Víctor Silva, Emilio Tapia e José Mª Montenegro y Soto. Un dos acordos foi promover a publicación, non había naquel entón xornais en Mondoñedo, de varios números do chamado “Boletín de las Ferias y Fiestas de San Lucas de 1895”.

O concurso de gando

Xa houbera concursos de gando nos anos 1888, 1889 e 1893, pero nada comparado ao deste ano. Celebrouse o día 17, xoves. Os premios nas categorías de gando mular (vello, novo e de leite), cabalar (de montar, semental, egua preñada, poltro e cruzado), vacún (xunta de bois, vaca de leite, xuvenca, semental e cruce do país con outra raza), asnal (semental), e porcos (cebados, de leite, sementais e cruces) oscilaban entre as 80 e as 15 pesetas.

Os certames literario e musical

No mes de maio publicanse as bases dos certames literario e musical que se han fallar e entregar o 21 de outubro. Resáltase que preside Manuel Murguía. Son varios os premios: de honor con rosa de ouro ao mellor poema en castelán sobre Mondoñedo, estilográfica de prata ao mellor traballo sobre a lenda de san Gonzalo, do Cabido para un estudio biográfico sobre Pacheco, do arcebispo de Madrid sobre as fazañas do álferez de Mondoñedo, á mellor biografía de José Febrero, á mellor biografía de Pardo de Cela, o Villaamil y Castro ao mellor conto popular, mellor conto ou lenda mindoniense, mellor estudo sobre arte cristiá en Galicia, mellor poesía en galego e mellor memoria sobre un medio de locomoción que use electricidade ou vapor para unir o norte da provincia de Lugo sen esquecer Mondoñedo. Son en total 19 premios, varios coa contía de duascentas pesetas en metálico.
De Ruada (A. Noriega Varela)Recibíronse 29 composicións. O premio de honor recaeu en R. Martínez Esparís. Gerardo Álvarez, Indalecio Varela, Antonio García, Manuel Mato Vizoso, e E. Carré Aldao foron tamén premiados. O acto celebrouse no Salón Teatro do Círculo de Recreo o día 21, nun local ateigado por unha distinguida concorrencia. Nel só participaron dúas mulleres: Concha Nogueira, raíña do certame e irmá política de Emilio Tapia, e Mª Purificación Camelia Cociña Riveira, única muller premiada, cordobesa de nacemento pero viveirense de sentimento. Só se presentou a recoller o seu galardón A. Noriega, quen leu diante dos paisanos o seu poema “De ruada”, e recibiu, en gratitude, unha sonora ovación.
Na parte musical había premio á mellor partitura sobre aires populares galegos, que quedou deserto, e outro, concedido por Purificación A. de Cora, á mellor sinfonía sobre motivos populares galegos para piano e harmonio. O xurado, no que participa X. Montes, só concede mención honorífica.
En “El Correo de España” do 8 de decembro comunícase con certo retraso que as feiras e festas das San Lucas remataron o día 21 e que resultaron moi lucidas. O número máis destacado foi o certame literario pero probablemente o que máis chamou a atención foron as función de fogos de artificio a cargo dos afamados pirotécnicos palentinos Hijos de Alonso, ofrecendo un número nunca antes visto en Mondoñedo.
Amenizaron os paseos, a entrega de premios do certame literario e os distintos actos a prestixiosa Banda de Música de Luzón, a municipal e a militar de Mondoñedo, o Orfeón Pacheco e numerosas gaitas do país.

©Antonio Reigosa
Artigo publicado en El Progreso (16.10.2015)

Publicado en Mondoñedo | Etiquetado | Comentarios desactivados en As mellores San Lucas da historia

O ceramista mindoniense Moncho Freire doa dúas obras ao MPLugo

Moncho Freire_doazón ao MPLugo

Este recorte do xornal "Jornada" chega desde Trelew, Chubut, República Arxentina, facéndose eco da feliz nova da doazón de dúas pezas cerámicas ao Museo Provincial de Lugo por parte do mindoniense-laurentino, Moncho Freire. Na foto, Aurelia Balseiro, directora do MPLugo, Moncho Freire, e un servidor. As obras son da autoría del e do seu pai, Pascual Freire, fillo e neto respectivamente do gran oleiro chamado Vendabal, do barrio dos Muíños, citado tantas veces por A . Cunqueiro. Pascual Freire e o seu fillo, Moncho, fixeron as Américas con notable recoñecemento como ceramistas pero non esqueceron a terra nai, como proba este documento.

Publicado en Apuntamentos, Mondoñedo | Etiquetado , , , , | Comentarios desactivados en O ceramista mindoniense Moncho Freire doa dúas obras ao MPLugo

As San Lucas, danos colaterais

Sería practicamente inabordable, imposible no espazo dun artigo, relatar a casuística incidental que xeraron ao longo de case 860 anos as feiras e festas das San Lucas de Mondoñedo. Unha longa e variada gama de delitos que tiñan, e teñen aínda hoxe, o caldo de cultivo universal nas aglomeracións propias destes acontecementos. Carteiristas, falsificadores, rateiros, cacos e, en xeral, estafadores de moi diversa pelaxe e condición que as máis das veces aparecían e desaparecían do escenario do suceso sen que ninguén, e menos aínda a vítima, se chegase a decatar. A estes espécimes hai que sumar as agarradas, leas e refregas que se activaban cando as xenreiras e outras contas pendentes entre veciños ou forasteiros acendían a chispa candente que inevitablemente prende un exceso de viño, de augardente ou de coñac.
Xa no 1847 se trataba de tranquilizar aos tratantes e comerciantes que pensaban acudir ás feiras de San Froilán e das San Lucas a través dunha circular pois, polo visto, rumoreábase que andaba unha cuadrilla de salteadores importunando o libre tránsito dos viandantes.
En 1915 o golpe dérono os falsificadores de moeda. Catro individuos de “mala fe” colocáronlle a un labrador para pagarlle un cabalo de tres anos 125 pesetas en billetes falsos. Os mesmos compráronlle a unha paisana unha eugua en 85 pesetas, pagándolle con billetes de mentira de 50, 25 e 5 pesetas. Ao ano seguinte foi detido en Lugo cando regresaba de facer un bo negocio nas San Lucas o carteirista Luis García González, de mal nome “Garabito Chico”. E ao ano seguinte, 1917, foron tamén apresados pola garda civil media ducia destes profesionais: José Parga, Carpio Rodríguez “El Quijote”, Gervasio Rodríguez, Gregorio Martínez, Leopoldo Rey e Emilio Torres. Aos carteiristas, que normalmente ían ben traxeados, había que collelos coas mans na masa e non soían pasar máis dunha quincena no cagarrón correspondente.
As liortas eran frecuentes; case unha tradición. Moitas veces, a pelexa acababa en morte como sucedeu cando Luis Eulogio Bernardino Bouso Sanjurjo, alcumado Belisco, de 21 anos, “exfranco galáico” e reincidente matou a navalladas a José Bermúdez “Bolero” no Campo dos Remedios o día 19 de outubro de 1893. No xuízo con xurado popular (formábana dous xuíces e dez campesiños) que tivo lugar na primavera do ano seguinte o reo foi condenado a 15 anos de reclusión e a 3000 pesetas de indemnización para a familia do morto. A vista comezou ás 10 de mañá e rematou ás 5 da tarde, estando todo ese tempo as partes “a pié quieto y sin comer”.
O ano anterior, 1892, tamén houbera navallas nas San Lucas con resultado tráxico. Segundo conta a “Gaceta de Galicia” do 2 de decembro, un canteiro recibiu seis puñaladas e entón, dous meses despois, aparecíaselle a muller defunta, presentándoselle con cornos e botando lume pola boca. A esposa como consecuencia do desgusto polo apuñalamento do marido púxose de parto e morreu repentinamente. O viúvo, e non nos estraña, pedía insistentemente que non o deixasen só.

©Antonio Reigosa
Artigo publicado tamén en La Voz de Galicia_A Mariña (11.10.2015)

Publicado en Mondoñedo | Comentarios desactivados en As San Lucas, danos colaterais

A ruta do galo de Leiras Pulpeiro

A Xulio do Canelo e a Pepe de Bastián

O pasado 22 de maio percorremos as xeografías valecas do poema “Un galo” de M. Leiras Pulpeiro. Convidáronnos a Isidro Novo e a min Xulio do Canelo e Pepe de Bastián, un tándem que mestura nas doses xustas o maxisterio ben documentado cunha memoria prodixiosa. Un privilexio.
O poema de Leiras, que fora premiado nun certame literario celebrado en Vigo en 1910, describe con xenerosa retranca a viaxe que protagonizan cinco ou seis mozos do lugar da Costa (entre Pelourín e Valiño), na parroquia dos Remedios ata a Costa do Souto, cabo dos lugares da Bouza Vella e Arco, xa na parroquia de Masma, sempre dentro dos lindes do concello de Mondoñedo. O motivo, a convocatoria dunha corrrida do galo.
Seguimos as andanzas dos mozos da Costa un domingo de Pascua, logo da Coresma, que comezan “na baiuca dos da Xesta” (Xannetos), cabo do Cristo dos Remedios. E de alí, collendo por Cornide, baixando á Granda, chegamos xunto ao Pazo (dos de Laxe) “donde xa sonaba a gaita / do Xugo, e a muiñeira”. Alí mesmo, cabo da ponte de Arco sobre o riseiro Masma, “debaixo dun castiñeiro / que, coas súas longas canas / abertas aos catro ventos / cubría máis do que conden /sete, oito, ou dez palleiros”. Neste lugar, na ribeira, onde o souto do que fala o poema de Leiras só é memoria, armouse entón a corrida do galo. Ao galiforme, grande coma un becerro, metérono nun focho, cun vargo a medias cuberto, “pra que botase de fóra / do pescozo máis do tercio”. Para correlo, os mozos botaron sortes e puxéronse en dúas ringleiras. Foi un, quen, como todos, levaba os ollos cubertos, e fallou, “tronzou dous cardos tarrelos”; foi outro “e acabou perdendo o norte / indo a pegar nun cancelo”. Tócalle agora a quenda a un requeno (mozo máis ben pequeno) do Casal de Vilaverde, en Vilamor, que atinou e ”zas!, polo medio, / o pescozo ao probe galo / lle rabenou”.
Alguén dixo que non valía, e alí comezou a leria. Armouse unha estarabouzada do Demo. Sangraban coma carneiros. Mais, en tanto, e o galo? Pois… viron o focho baleiro.
O galo desaparecera, aínda que despois se soubo que foran aquela noite a Cas Petos (taberna que estaba en Marquide, mesmo á beira da estrada ) cinco rapaces de esmorga. E que ao amencer “ao tornaren para o seu burgo / ríanse a escachar, desfeitos /poñendo ben unhas prumas / que levaban nos sombreiros”.

Xan de Masma e os bispos Sarmiento e Borricón

Un camiño de ida e volta que nos levou desde A Costa na parroquia dos Remedios, cruzando por Pedrido e polos lugares de Vilamor e Masma citados. Mais, de paso que nos conducían polo roteiro do galo, os nosos guías aproveitaron para ilustrarnos sobre outros moitos saberes. Pasamos por cabo da Quinta de Pedrido ou de Coto Redondo, unha casona que foi residencia do capitán carlista e escritor Patricio Delgado Luaces, “Xan de Masma”, autor da novela “A Besta”, ou o lugar de Chao do Val onde estivo un edificio señorial chamado A Torre, antigo solar dos Luaces hoxe desaparecido. Un pouco máis adiante, a igrexa (onde disque está soterrado o corazón do bispo Sarmiento) e o cemiterio parroquial de santo André de Masma. E case apegado ao adro están as ruínas do pazo de Bo Aire, a residencia de verán dos bispos mindonienses desde os tempos do seu promotor, o mesmo bispo Sarmiento. Neste pazo, no leito e contra a súa vontade, xurou un día de decembro de 1833 acatar a disposición do rei Fernando de nomear herdeira da coroa á súa filla Isabel o bispo carlista Francisco López Borricón.
Non lonxe de aquí queda a capela de san Ramón, e Outeiro, lugar onde aínda tordean as paredes e unha arcada do que queda da Torre do Gorrete. Díxonos un veciño que entre esta Torre do Gorrete e O Castro había un tempos un túnel fermosísimo, duns 2,50 metros de altura, con dúas rúas, unha para ir e outra para volver. E tres pasos máis para aló, coma quen di, o taller de dous artistas mindonienses ben coñecidos; son pai e filla e chámanse Juan e Alicia Puchades.

A londra asasina

O regreso fixémolo pola banda esquerda do río. Os nosos guías dixéronnos do muíño que foi de César González-Seco, impresor, político, empresario, músico e avogado mindoniense, onde papou boas troitadas, entre outros, o seu xenro don Álvaro Cunqueiro.
E contáronnos anécdotas que sucederon por alí como a historia dun que pillou unha londra nunha nasa. O home, cando a foi recoller, non se decatou de que o animal non estaba morto, facía o morto, así que cando se viu fora da gaiola trabou no pescozo do incauto. A pelexa foi brutal; o home tivo que empregarse a fondo con ambas mans para estrangular a londra, antes de que fose o animal quen acabase con el.

Casal de Vilaverde_Arcada baixo o cabozo_Casa Licho de Vilamor (reducida)
Cunqueiro, Veremundo e O Licho de Vilamor

Tras un espléndido xantar na Casa da Penela aínda nos quedou tempo para que nos conducisen ata o lugar de Vilaverde, onde se conservan as casas onde naceron e viviron dous personaxes retratados por Cunqueiro. Unha foi de Veremundo López (avó do cineasta Victoriano López, Goya de Honor en 1990), un reloxeiro que ía e viña diariamente de Mondoñedo a Vilamor para ver como lle ían medrando o millo ou as patacas. Non moi lonxe, subindo por un rueiro atravesado por un cabozo cun curioso arco, chegamos á do Licho, un moi sonado albeite que sacaba as moas sen dor. Mágoa que non lembre agora como se chamaba o paciente que houbo que atar a un castiñeiro do souto que había por enriba da casa do sacamoas; seica era de corpo grande, e a moa ben arraigada, e, claro, se non se atase, viríase enriba do practicante.
Foi caendo a tarde e deunos pena pois cada palmo de terra ía agromando unha historia, e cada historia rezumaba un mundo, un universo de imaxinacións. Aínda habería para falar da arquitectura popular, ou dos camiños que atravesan estas terras e que tanto transitou José Ramón Villamarín, alcalde de Mondoñedo desde o 4 de marzo ao 18 de xullo de 1936, ou de Juan López Vega que naceu en Cima de Vila, único bispo de berce mindoniense que o foi de Tui e León aló polo s. XVII. Deixamos para o solpor os versos de Bernabel, o gran poeta popular de Vilamor.
Sen saír daqueles arredores pódese comer e durmir na Casa da Penela, ou na Voltiña, ou na Casa de Mañas. E de sobremesa, tamén agardan por alí as gorentosas lambetadas do Rei das Tartas.
Que máis! Ah, si, que vos recomendo que procuredes a compaña dos mellores cicerones da contorna: Xulio do Canelo e Pepe de Bastián. Unha regalía para os sentidos.

©Antonio Reigosa
Artigo publicado en El Progreso_A Mariña (xullo.2015)

Publicado en Álvaro Cunqueiro, Apuntamentos, Mondoñedo | Etiquetado , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | Comentarios desactivados en A ruta do galo de Leiras Pulpeiro

Un museo para Mondoñedo

Os soños non teñen prezo; só prazos. Poñer unha ilusión a andar cara o futuro é gañarlle pasos ao tempo de espera e ila cargando de reflexións e experiencias. Trátase de ir dando corpo á vontade de facer do noso patrimonio cultural un eixe articulador de futuro, o que precisa de ambiciosos proxectos pero tamén, claro está, de grandes inversións.
Mondoñedo xa ten un magnífico museo monográfico de tema relixioso, o catedralicio e diocesano, e vai ter outro arredor dunha figura irrepetible, a Casa-Museo Cunqueiro, pero Mondoñedo tamén precisa un gran museo civil onde se recollan e se expoñan os obxectos do pasado e do presente, desde a herdanza dos primixenios ata a dos actuais creadores mindonienses. Un museo que combine as función clásicas destas institucións (conservar, expoñer, investigar, difundir) coas que un museo moderno debe atender, sempre pensando no proveito social. Un museo onde caiba o patrimonio material e o inmaterial, o arqueolóxico e o histórico, o técnico, o artístico, o artesán, o musical, o local e o desterrado, o documental e o sentimental.
Hai un legado disperso, unha boa parte seguramente irrecuperable, pero outro moito que se podería intentar recobrar. Obxectos, obras, arquivos e memorias de insignes mindonienses, coleccións de mérito que se foron expatriando por non haber unha institución local onde darlles acollemento.
Precisamos un lugar onde o científico e o lúdico combinen, a onde, mediante un sensato proxecto expositivo e educativo, atraiamos a curiosidade do mundo do ensino e o do turismo. Un lugar onde (por que non) se imparta docencia desde a experiencia acumulada.
En canto á ubicación física, ao edificio que o albergase, non habería problema. Hai varios inmobles que reúnen as condicións para, coas necesarias obras de rehabilitación e acondicionamento, seren digna sede dunha institución así.
villaaJosé Villaamil y Castro (1838-1910), eminente home de ciencia criado en Mondoñedo, estivo moi vencellado a varios proxectos museolóxicos como ideólogo e promotor, e como doante. Elaborou a memoria fundacional do Museo Arqueolóxico de Galicia que se quería crear en Compostela na década dos 80 do s. XIX (era a continuación do primeiro museo galego inaugurado en 1877 pola Sociedade Económica de Amigos do País), foi director interino do Museo Arqueológico Nacional de Madrid, cronista da provincia de Lugo, arquiveiro, bibliotecario, investigador e divulgador incansable da arqueoloxía mindoniense e, en xeral, da galega. A el están dedicadas con todo merecemento as xornadas mindonienses de arqueoloxía que con acerto e perseveranza vén organizando o arqueólogo Abel Vigo desde o ano 2001.
Este 27 de setembro cúmprese 105 anos do pasamento de J. Villaamil y Castro, unha oportunidade para cavilar nestas e noutras posibilidades de ir imaxinando un porvir. Unha ocasión para renderlle tributo a este ilustre predecesor e para, seguindo a súa estela, soñar con mil ilusións máis para o Mondoñedo de mañá.

©Antonio Reigosa
Artigo publicado en La Voz de Galicia_A Mariña (27.09.2015)

Publicado en Álvaro Cunqueiro, Apuntamentos, Artistas, Mondoñedo, Museos | Etiquetado | Comentarios desactivados en Un museo para Mondoñedo

Mondoñedo no Camiño

A Unesco acaba de incorporar á Listaxe do Patrimonio Mundial o camiño de peregrinación que desde a beiramar do norte e pasando por Mondoñedo conduce a Compostela. Ademais, sinala a catedral mindoniense, xunto coa de Lugo, como bens asociados de interese singular, o que significa que o nome de Mondoñedo e o seu monumento relixioso máis emblemático van estar de agora en adiante a carón do máis selecto do patrimonio material e inmaterial da humanidade.
Este Camiño do Norte, coas súas variantes, xunto co chamado Camiño Primitivo, súmanse así ao Camiño Francés, xa recoñecido hai anos, como bens Patrimonio da Humanidade que tendo orixe en diferentes xeografías europeas, conflúen no epicentro da cristiandade do occidente europeo, Santiago de Compostela.
Este recoñecemento chega, por unha parte, grazas aos múltiples esforzos de institucións e entidades civís e relixiosas que o veñen reivindicando desde hai anos pero tamén porque é de xustiza que así sexa tras un demorado e frutífero camiñar por case mil anos de historia.
Mondoñedo naceu xa á beira do camiño, da “brea”, “bría” ou verea de Vilamaior, onde logo, no s. XII, se asentou a cidade e se comezou a edificar a catedral. Xa entón pasaban peregrinos por aquí camiño de Compostela como amosa a documentación referida a San Martiño e ao propio Mondoñedo. Non vai ser casual que a primitiva igrexa mindoniense atendese a devoción a Santiago Apóstolo, como non o foi que as rutas do norte fosen as preferidas nos primeiros séculos de peregrinación por razón de seguridade.
Un quere crer, na súa extravagancia imaxinativa, que aquela Brea que sucumbiu maldicida dentro da Cova do rei Cintolo, é un trasunto fundacional de Mondoñedo. Tras un diluvio purificador, Brea, a cidade encabalgada desapareceu e no val chamado Val de Brea ou Vallibria foi nacendo, tecida coas historias contadas polos primeiros peregrinos, a actual Mondoñedo.
Nunca saberemos se san Francisco de Asís, Il Poverello, subiu e baixou as costas de Mondoñedo na súa hipotética peregrinación a Compostela aló nos comezos do s. XIII, nin se, como se afirma noutros lugares, puido deixar posta a primeira pedra dun convento franciscano nos arredores. Tampouco poderemos documentar se Ashaverus, o Xudeu Errante, cando foi visto no Alto da Xesta un inverno de ano impreciso pasara antes ou non por Mondoñedo; mais é probable. Un condenado a andar os camiños do mundo desde os tempos do Calvario ata os do Xuízo Final debera ter a obriga moral de visitar Mondoñedo cada certo tempo.
Seica cando coroou dixo: Permita Deus que neve ata que non colla unha agulla entre a tona da terra e a bóveda do ceo, e ía alasando, canso tras dunha ascensión tan esixente.
Nunca, afortunadamente, nevou con tal intensidade por aquí pero saber o que pensou e desexou un personaxe tan miserable despois da camiñada desde o val ata aquela altura fainos cavilar nos estragos físicos e psicolóxicos dun esforzo sobrehumano.
“Peregrino que pase, memoria levará”, escribiu A. Cunqueiro nun artigo publicado en El Progreso de Lugo en xullo de 1961. Peregrino que pase, memoria debe levar, e, engado eu modestamente, memoria debera deixar.
Por iso, ademais de congratulármonos por sermos recoñecidos como lugar de mérito no camiño, de ofrecer auga, comida, coidados e repouso a quen teña sede, fame, dor ou sono, os e as mindonienses debemos pensar en atender outras necesidades dos viaxeiros.
Cada paso que andamos é una experiencia que debe ser compartida polos que contigo van, polos que moran na beira do camiño e polos que desandan xa ese mesmo camiño que ti andas pero que aínda descoñeces. Ou, dito máis bonito e máis poético, en palabras de Kaváfis: Cando emprendas a túa viaxe a Ítaca, pide que o camiño sexa longo, cheo de aventuras, cheo de experiencias … Chegar alí é o teu destino. Mais non apresures nunca a viaxe. Mellor que dure moitos anos e atracar, vello xa, na illa, enriquecido de canto gañaches no camiño sen agardar a que Ítaca te enriqueza.
Eu pediría que en Mondoñedo, ademais de cumprir escrupulosamente coas normas de cortesía e hospitalidade para cos que por aquí transiten, atenderamos tamén esa necesidade de aventuras e experiencias do viaxeiro que nos recomenda Kaváfis. Que propiciásemos a conversa repousada, a comunicación proveitosa, a historia didáctica, a memoria ilustrada nunha pousada de Mansur onde un ou unha Simbad crearan tan só coa palabra un amencer de esperanza cada empardecida.
Que o viaxeiro saiba que a estación Mondoñedo non é só un lugar de paso, senón unha necesidade para o espírito como o eran as Illas Cotovías ou o País de Bolanda para Simbad.
O camiñante cando chegue a Compostela ao final dos días da viaxe debe sentirse sabio e talvez entón decida desandar esa experiencia.

@ Antonio Reigosa
Publicado na revista ‘Amencer’, Real Seminario Conciliar de Santa Catalina, Mondoñedo (Lugo), nº 229, xullo-setembro 20015, páx. 19-21.

Publicado en Camiño de Santiago, Mondoñedo | Etiquetado | Comentarios desactivados en Mondoñedo no Camiño

26 de setembro de 1826: Matanza de lobos

Pedro Ribero, capataz e monteiro maior da provincia de Mondoñedo, comunica nesta data á Real Audiencia de Galicia que matara 14 lobos grandes e que collera tres camadas, unha de 12 lobeznos, outra de 11 e a terceira de 9, entre as que había 12 femias.
(+ Dietario de Mondoñedo)

Publicado en Dietario, Mondoñedo | Comentarios desactivados en 26 de setembro de 1826: Matanza de lobos

Señor Cunqueiro

Chegou o día. Supoño que xa coñecerá a única boa nova destes días que lle afecta directamente. As malas, esas que invocan o seu nome en van, mellor nin mencionalas. Non hai mal que por ben non veña.
A boa nova, a que a nación das letras e a cultura deste pequeno gran país desexaba escoitar é a que nos di que a casa familiar da praza da catedral de Mondoñedo vai ser toda ela residencia para a memoria, espiritual e física, de todo canto fixo vostede por nós.
Os que sabemos que un verso ou un parágrafo ben escrito poden valer mil vidas estamos moi contentos. Sabémolo e celebrámolo, agardando ansiosos que se converta en marabillosa realidade.
Felicitamos ao concello de Mondoñedo polo paso adiante, imprescindible para a nosa supervivencia como lugar no mundo. O seu nome e a súa obra son o noso principal salvavidas.
Esa casa pode ser un punto de partida, de repouso ou de chegada, pois todo Mondoñedo é eido cunqueirián. Lugares, nomes, rúas, montes, plantas, flores, froitos, soños e soidades que van e veñen polos camiños que trazou a súa imaxinativa. Serán moitos e moitas os que se achegarán a Mondoñedo buscando a verdade deses roteiros de tinta que vostede deseñou coa súa prodixiosa inventiva.
Aínda haberá tempo para ir debagando os detalles do proxecto global da futura Casa-Museo Álvaro Cunqueiro. Agora o que lle pido é que desde esa residencia do Alén onde vostede mora, mande recado para que os que a poñan a andar non esquezan un detalle importantísimo. Cada planta desa casa terá un olor (a café, a conversa, a mesturas culinarias) pero ao chegar ao faio, a ese recuncho invisible desde a praza onde vostede ideou un mundo, ten que recender a mazá.srcunqueiro
Serán reinetas ou repinaldos, se cadra “fadas verdes”. Iso si, terán que ser mazás con denominación de orixe mindoniense, como aquelas que foron quen de facer nacer palabras novas no pomar chamado fantasía que vostede creou e que de aquí en adiante, nós, os seus devotos, nos comprometemos a agarimar.

©Antonio Reigosa
Publicado en La Voz de Galicia_A Mariña, 19.09.2015.

Publicado en Álvaro Cunqueiro, Mondoñedo | Etiquetado , | Comentarios desactivados en Señor Cunqueiro

Un seminario de ouro

A anunciada concesión da Medalla de Ouro por parte do concello de Mondoñedo ao Real Seminario Santa Catalina pola achega docente e cultural á sociedade mindoniense, galega e universal, é o colofón xusto e merecido a case 450 anos de historia. Nos actos de homenaxe que se preparan para o 17 de outubro estará presente a memoria desa longa travesía na que centos de alumnos deixaron testemuño vital e profesional da calidade académica do centro. Son moitos os nomes que poderían e deberían citarse para acreditalo, entre eles os que todos temos en mente e que tiveron a merecida sorte de seren mencionados en estudos ou recoñecementos. Pero tamén son moitos, moitos máis aínda, e obrigado é recoñecelo, os que con biografías aparentemente discretas influíron con grande proveito na sociedade do seu tempo.
Un centro pioneiro (o terceiro inaugurado en España logo das disposicións sobre formación do clero do Concilio de Trento), con tantos e tan bos froitos, merece unha homenaxe, si; pero, sobre todo, tamén merecería outra oportunidade, segrar ou eclesiástica, para continuar escribindo a súa historia.
Eu non fun ao Seminario, por tanto a miña relación con este centro foi escasa e esporádica, nada que ver coa actividade académica.
A primeira vez que entrei no edificio, xa era un home feito e dereito, fíxeno por curiosidade mais, en seguidiña, apenas se pisara dez ou quince metros polo interior, fun convidado por unha persoa da casa, amablemente iso si, a desandar aqueles pasos. Obedecín, claro está, era certo que ninguén me convidara nin eu pedira permiso, pero activóuseme a memoria.
Lembrei entón ao meu tío-avó Francisco, un dos irmáns da avoa que non coñecín, que se formou alí pola cota de pobres e exerceu de crego, acordeime dun primo díscolo que nin despois de pasar polo Seminario houbo maneira de reconducilo para a convivencia social, e tamén ao único compañeiro dos 90 que eramos en COU no IES San Rosendo que estaba decidido a facerse cura, e cura é.
Un día, Ramón Villares, exalumno e actual presidente do Consello da Cultura, cando soubo que eu era nacido en Zoñán reveloume que ás veces, cando ían de paseo polo meu barrio, non deixaban de furtar algunha froita. Estrañoume que mozos en formación (co dobre sentido referido ao estudo e á maneira que tiñan de desprazarse en fileira), vestidos coa sotana dos seminaristas, puidesen cometer acto tan contrario á moral que se lles ensinaba.
Ferido no amor propio comunal, lembrei outros tempos nos que eu e outros fixéramos algún dano a outros seminaristas e serviume de consolo.
Aqueles outros seminaristas ían por Zoñán os domingos pola tarde cando eu era neno co nobre propósito de instruírnos no catecismo. Non lembro as caras nin os nomes pero si que tiñan que recoller as sotanas ata a cintura para xogar ao fútbol con nós naquel costento prado que había, e hai, ao lado da capela. E que nós, os pícaros de Zoñán, caneábamos calzados con zocas.
Moitas patadas levaron eles nas canelas e moitas zocas rompemos nós. Eles regresarían ben magoados para o Seminario, pero nós, se non rompíamos as zocas non pasaba nada; se as fendíamos, agardábanos, tras confesar o pecado con nosos pais, a peor das penitencias.

©Antonio Reigosa

Publicado en Apuntamentos, Mondoñedo | Etiquetado , , , | Comentarios desactivados en Un seminario de ouro

Os Remedios, unha abondosa literatura de milagres

Todo comezou cunha casa, dúas eguas, unha poldra e un cabaliño de cor castaña escura para facer os laricos. Foi a doazón do bispo Francisco de Santa María Benavides para o mantemento da modesta ermida dedicada á Virxe, edificada en 1558 na Pena de Outeiro.
O bispo Benavides, con orixe nunha familia nobre castelá, fora, antes de dedicarse ao oficio relixioso, palaciano de Carlos V. Mais cando chegou a Mondoñedo, logo de exercer o mesmo cargo en Cartaxena de Indias, viña pobre pois tanto os seus bens como os da cidade americana foran espoliados polos corsarios franceses. E necesitado seguiría no bispado de Mondoñedo. As rendas, segundo as queixas que lle trasladou ao rei, non superaban un “cuento”; ou sexa, un millón de marabedís, máis ou menos. Mesmo foi excomungado uns meses do ano 1556 por non pagar dúas pensións da súa conta.
Destes e doutros detalles, dos que sabemos grazas á magna obra sobre o episcopoloxio mindoniense de Enrique Cal Pardo, deducimos que o primitivo santuario superou grandes e graves contratempos. Foi reconstruído varias veces ata que no ano 1738, na era do bispo Sarmiento de Sotomayor (eran outras e mellores as rendas) se ergue de nova planta o suntuoso santuario actual con deseño do arquitecto frei Lorenzo de Santa Teresa. A fachada remataríase uns anos despois.
O propio bispo Sarmiento está sepultado no santuario, pero non todo el. Primeiro foi depositado no chan, xusto na entrada do templo, e uns anos máis tarde trasladouse ao mausoleo onde repousan os seus restos, no lado esquerdo da nave. O corazón disque foi soterrado no Pazo de Bo Aire, en Masma, outro gran edificio construído por el para solaz e descanso dos prelados da mitra mindoniense.
A constante devoción arredor deste santuario xerou abondosa literatura de milagres, moitos relacionados con campañas bélicas, pero tamén aparicións, e ata fantasmas. Lola, nai moza aínda, por ir lavar en domingo ao regato de Gallo (camiño dos Picos), aparecéuselle a Virxe; e volvéuselle a aparecer cando foi ao regato do Picho, por detrás da ermida, e entón unha treboada descomedida ameazou a súa vida. Un fillo crego e outra filla monxa foron a súa penitencia.
El Correo de Galicia publicaba unha nota o 4 de decembro de 1903 na que se daba conta do avistamento dun fantasma polos arredores da ermida da Nosa Señora dos Remedios. A visión repetiuse varias noites e os que a viron describíana coa figura dun home “de colosal estatura, cubierto con una especia de túnica negra y que aparece y desaparece lanzando ayes lastimeros que llenan de pavor a los vecinos de aquellos contornos”. A garda civil fixo averiguacións sen resultado coñecido.
A historia máis recente é mellor coñecida. Nos infaustos días do ano 1938, o bispo B. de Arriba y Castro establece un Voto, e aquel mesmo ano os alcaldes das principais cidades da diocese e da antiga provincia acordan quendas para facer unha ofrenda anual á Virxe no domingo que se celebra a romaxe. Este ano 2015 correspóndelle tal honor ao concello de Vilalba.

©Antonio Reigosa

Publicado en Apuntamentos, Mondoñedo | Comentarios desactivados en Os Remedios, unha abondosa literatura de milagres

12 de setembro de 1954: Coroación da Virxe dos Remedios

pregon
Celébrase este día, coincidindo co domingo da festividade, a solemne ceremonia de Coroación da Virxe dos Remedios. Publícase tamén nesta data o primeiro número de “Pregón Mindoniense” dedicado integramente a ensalzar esta ceremonia con artigos asinados, entre outros, por A. Cunqueiro, E. Lence-Santar, Alejo Barja, Francisco Mayán, A. Noriega, Xosé Díaz Jácome, Xosé Trapero Pardo e José María Santeiro. O xornal desapareceu en 1957.

Bibliog.:
-Galiciana. Biblioteca de Galicia, “Pregón Mindoniense”

Arquivo NODO

(+ Dietario de Mondoñedo)

Publicado en Apuntamentos, Dietario, Prensa mindoniense | Comentarios desactivados en 12 de setembro de 1954: Coroación da Virxe dos Remedios

Patacas

Como cada ano, agás os primeirísimos de vida, ando estes días botando unha man na apaña das patacas. Un traballo que tira do peito e do lombo pero que, ben mirado, é pouco se o comparamos co número de días do ano que, amañadas dunha ou doutra maneira, dan alegría ao noso estómago.
Todos sabemos que as patacas chegaron de América, a orixe está polos Andes, e que o primeiro lugar onde se coñeceron en Europa foi precisamente na Mariña da antiga provincia de Mondoñedo.
Algúns prexuízos (considerábase causante da lepra) fixeron que a pataca tivese ata o s. XVIII só categoría de planta ornamental. Arredor de 1730 unha praga que afectou aos castiñeiros e minguou a produción de castañas (entón alimento principal) provocou que a fame conseguinte se resolvese aumentando o cultivo das patacas como alimento humano e animal.
Dise que foi un tal Parmentier quen convenceu ao rei francés Luis XVI para que se estendese o seu cultivo por Francia a partir do s. XIX. E que foi un cociñeiro americano o que inventou as “chips” en 1853. O gastrónomo galego Jorge Fernández Nogueira considera, sen embargo, que a descuberta das patacas fritas foi cousa dunha asturiana chamada Matilde, quen, sendo barregá do crego de Vilapedre, (unha freguesía da provincia mindoniense), fritiu unhas poucas e o crego non dixo que non. O crego era cordobés e traía o aceite de por aló.
Sexa quen for o inventor auténtico da papa fritida, milleiros de variedades deste tubérculo cultívanse e consúmense (cocidas, asadas, fritas) como acompañamento ou soas. En Galicia aclimatou tan ben que ata os nomes dalgunhas variedades se galeguizaron: a Kennebet chámase “Canabé” e a Red Pontiac “Repontiá”
A pataca salvou moitas vidas mais tamén tivo os seus contratempos. En Irlanda, entre 1846 e 1851, por causa do fungo “Phytophora infestans” que estragou as colleitas de patacas morreron máis dun millón de persoas. “Morrón no patacal a todo o pobo fai mal”. O morrón, chasca ou queima (mildio) é unha enfermidade que afecta ás partes verdes das pataqueiras provocada por estes fungos microscópicos.
Cóntase por toda Galicia que cando chegou aquí outra praga, a do escaravello da pataca a mediados do século XX, houbo quen dixo que os tiraban desde os avións americanos. Moitos afirman que atoparon tarros de vidro, ou caixas de cartón, cheos de escaravellos. E algo hai, ou pode haber.
Parece que o escaravello da pataca chegou a Europa en 1875 e que se erradicou, mais que volveu a aparecer, concretamente en Alemaña, en 1914. En España foi en 1935 cando se detectou. O becho viña dos USA, das Montañas Rochosas, onde se observou xa en 1824. Pero foi a partir da Segunda Guerra Mundial cando se estendeu masivamente, comezando polas plantacións das contornas das bases americanas.
A propaganda da Alemaña nazi, e logo a da URSS comunista insistiu na orixe americana do escaravello, asegurando o mesmo que se di por aquí, que os tiraban os soldados americanos desde os avións. Na zona oriental da Alemaña dividida tras a guerra houbo en 1950 unha praga enorme de escaravellos que derramaron máis da metade das pataqueiras. A lenda parece pois, en grande parte, verdade. Haxa patacas!

©Antonio Reigosa

Publicado en Apuntamentos | Comentarios desactivados en Patacas

Dietario de Mondoñedo: 5 de setembro de 2010

mayan_fernandez

Morre en Lugo, Francisco Mayán Fernández. Cronista Oficial de Mondoñedo desde 2001 ata 2010. Foi soterrado en Cee, a súa vila natal, onde nacera o 30 de setembro de 1916. Profesor e director do Instituto “San Rosendo” desde a inauguración en 1954 ata a súa xubilación. Na década dos 60 foi alcalde de Mondoñedo e é autor de numerosa e valiosa obra sobre a historia local.

Bibliog.:
-X. Isidro Fernández Villalba, «Os cronistas da cidade de Mondoñedo», Terra e Tempo, 6.09.2011.

(+ Dietario de Mondoñedo)

Publicado en Dietario, Mondoñedo | Etiquetado | Comentarios desactivados en Dietario de Mondoñedo: 5 de setembro de 2010

O 31 de agosto de 1995 morre Victoriano López García

Victoriano López García
Morre en Madrid Victoriano López García. Enxeñeiro industrial, catedrático e gran afeccionado ao cine. Crea en 1947 o Instituto de Investigaciones y Experiencias Cinemetagróficas, sendo o seu primeiro director. E, entre outras moitas ocupacións e cargos relacionados co cine, foi produtor e fundou e dirixiu a revista “Cine experimental”. Foi recoñecido pola Academia de las Artes y las Ciencias Cinematográficas co Premio Goya de Honor en 1990. Naceu en Mondoñedo, no nº 16 da rúa Leiras Pulpeiro, o 22 de marzo de 1910.
(+ Dietario de Mondoñedo)

Publicado en Apuntamentos, Dietario, Mondoñedo | Comentarios desactivados en O 31 de agosto de 1995 morre Victoriano López García

Mulleres de Mondoñedo

Manoela Rey Retrato de Pastor)

Está por escribir a historia das mulleres mindonienses. Son as grandes esquecidas, un baleiro ditado desde o tradicional machismo ideolóxico, social e institucional que guiou o devir do noso pasado.
Todos sabemos nomes dos homes sobranceiros mindonienses, eses que lembramos cando queremos dar esplendor á nosa xenealoxía, pero nunca, case nunca, temos na mente un nome de muller. Non nomear é borrar, excluír, mutilar da memoria colectiva a metade, cando menos, da nosa historia.
Vai sendo tempo de resarcir esa débeda coas mulleres mindonienses de valía en diferentes ámbitos e profesións. Elena Candia, actual alcaldesa, é a segunda muller que ocupa o cargo, e a primeira que chega a presidir unha institución como a Deputación nos seus180 anos de andaina. Xunto ao de Marina Mayoral, a profesora e excelsa escritora que todos coñecemos, poucos serían quen de pórlle a carón nomes doutras mulleres mindonienses que destacasen na literatura como é o caso de Mª de los Ángeles Vázquez, emigrada a Arxentina a finais do s. XIX, as irmás Clara e Rita Corral Aller, fillas de Dimas Corral, o médico, xornalista e filósofo, e netas de Luis Corral, cantor do noso Nadal. Clara Corral, coetánea de Rosalía de Castro, foi das primeiras en publicar en galego no s. XIX.
Tamén están por escribir as biografías das fotógrafas Antonia Santos García, Filomena Díaz Villalba e dona Rosa, de Foto Celta, ou por completar, como é o caso, un estudo sobre Julia Pardo Montenegro, herdeira serodia da nobreza filántropa.
Soe suceder que se mencione o nome dunha muller para atribuírlle un papel secundario. Sería o caso de Isabel de Castro, esposa de Pardo de Cela, quen, traendo consigo o indulto para o condenado, quedou por vítima das artimañas doutros homes na afamada Ponte do Pasatempo. E o de Beatriz López Pacheco, esposa e continuadora en Compostela de Agustín de Paz, primeiro impresor mindoniense, igual que fixo máis adiante Cándida Casas, muller de Joaquín Candia.
Son consciente dos moitos nomes de muller que omito (Manuela Castro, Consuelo García, Andrea López, …), e doutros centos que descoñezo. Pero hai dous que, de pasada, non quero deixar sen dicir.
Unha é desas mulleres que quedan na historia como secundarias, só mencionadas cabo dun varón. Trátase de Eustorgia Acebo, “A Francesiña”, moza e musa de Pascual Veiga nos seus anos mozos. O amor prohibido pola familia dela forzou a marcha definitiva do músico de Mondoñedo que, como se sabe, só regresou despois de morto. Eustorgia morre en 1927 e desde entón descansan ambos en sendos mausoleos (a cinco metros de distancia) no Cemiterio Vello de Mondoñedo.
A outra muller que me fascina naceu en Mondoñedo en 1843 e morreu en Lisboa en 1866. Chamábase Manuela Rey. Despois de ser adoptada por unha compañía de teatro ambulante chegou a Lisboa na década dos 50 do s. XIX. Axiña se converteu na primeira actriz do Teatro D. María II e na grande estrela da escena lisboeta. O tifo segoulle a vida na flor dos 22 anos. Lisboa ficou coa dor!

©Antonio Reigosa

Artigo publicado en La Voz de Galicia_A Mariña, 25.08.2015

Publicado en Apuntamentos, Artistas, Mondoñedo, Mulleres | Comentarios desactivados en Mulleres de Mondoñedo

Dietario de Mondoñedo: 21 de agosto de 1933

Francisco García Olano

Morre en Bos Aires o 21 de agosto de 1933 Francisco García Olano. Foi síndico do Banco de Galicia presidente do Centro Galego de Bos Aires desde o 29 de setembro de 1923 ata o 14 de outubro de 1926. Na súa “etapa luminosa” como presidente creouse a Farmacia Social e incrementouse o número de socios en máis de seis mil; de 9.818 pasaron a 16.076. Nacera en Mondoñedo, na rúa da Ponte, o 12 de setembro de 1870.

Bibliog.:
X. Ruíz Leivas, «Mindonienses ilustres», en Mondoñedo, nº 104, páx. 6, agosto de 2011.

(+ Dietario de Mondoñedo)

Publicado en Apuntamentos, Dietario, Mondoñedo | Comentarios desactivados en Dietario de Mondoñedo: 21 de agosto de 1933

Etnografía mindoniense

Tócame a min, previa suxestión de Xoán Carlos Bouso*, artellador desta mesa redonda baixo o título “A pegada dos autores da comarca mindoniense na literatura galega”, introducir brevemente o tema da etnografía e dos etnógrafos mindonienses. Logo, se hai ocasión para o debate, tentaremos profundizar nalgúns aspectos de interese literario sobre as particularidades do patrimonio etnográfico mindoniense.
A Asociación “Pena do Golpe”, con moi atinado criterio, quere conmemorar a un tempo o Día das Letras Galegras deste ano 2006 e, de paso, chamar a atención sobre a importantísima influencia que os creadores, investigadores e estudosos mindonienses tiveron ao longo do pasado século no vizoso florecemento das letras galegas. E debo comezar dicindo algo que é obvio e ben coñecido por todos os presentes: o principal estudoso, investigador e divulgador da etnografía mindoniense foi Eduardo Lence Santar (Mondoñedo 1876-1960). Ademais de etnógrafo, Lence foi editor, historiador, xornalista, poeta, cronista e ensaista. Poucos coma el dedicaron tanto esforzo a estudar e dar a coñecer o pasado da bisbarra mindoniense.
EDUARDO LENCE é un dos grandes descoñecidos da cultura galega. Só nos últimos anos, e grazas ao esforzo dalgúns investigadores mindonienses como Xe Freyre, Armando Requeixo ou J. Isidro Fernández Villalba, imos coñecendo algúns aspectos (artigos, poesía, ensaio) da ampla e interesante obra de E. Lence Santar. No que toca ao campo etnográfico, a obra de Lence aínda é pouco e mal coñecida. Claudo Rodríguez Fer fíxolle algo de xustiza en A literatura galega durante a guerra civil (1994); Armando Requeixo en Escritores mindonienses (1998), e este mesmo estudoso xunto con Xe Freyre en Poesía galega (1999) ou o mesmo Xe Freire en Vida dunhas barbas (1998).
O primeiro traballo publicado por Lence relacionado coa etnografía, do que haxa constancia por agora, foi unha colección de adiviñas aparecidas no Boletín da Real Academia Galega, 4 (1906). Este mesmo ano publicou en Minerva “Cántegas populares d’as ribeiras do Masma”. Logo foron aparecendo traballos etnográficos asinados por el en Galicia (1935), Vallibria (1938-1940), Cultura Gallega (Cuba, 1938), e en publicacións autoeditadas como Mondoñedo, Nadal, Folklore mindoniense, Feiras e festas das San Lucas, nas que foron vendo a luz sucesivas contribucións de Lence desde 1943 ata 1956.
A principal achega de Lence ao coñecemento etnográfico constitúea a serie publicada no xornal El Compostelano entre os anos 1927 e 1941, un compendio que abrangue desde literatura, refráns, contos, lendas, lexicografía ata costumes, ritos, medicina, xogos, oficios, …etc. referidos a unha ampla xeografía que inclúe, ademais de Mondoñedo, datos moi interesantes dos concellos, entre outros, de Riotorto, Abadín, Alfoz, Foz, Barreiros, Burela, Castro de Rei, Cervo, Meira, Lourenzá, A Pastoriza, Muras, pero tamén dalgúns tan distantes como Chantada, Guitiriz ou dalgúns lugares do occidente de Asturias.
A serie publicada por Lence en El Compostelano foi publicada por Follas Novas, Santiago, 2000, nunha edición a cargo de Armando Requeixo. Para non facer desta presentación un monográfico sobre Lence remito ás publicacións mencionadas, pois a que o benquerido amigo Armando Requeixo denomina Escola Etnográfica Mindoniense ten outros referentes moi sobranceiros.
MANUEL LEIRAS PULPEIRO, o grande poeta e mellor médico, recompilou e publicou unha colecta de refráns na revista Galicia en 1893, e cantares e adaxios ao longo de 1913 no Boletín da Real Academia Galega. X. L. Franco Grande (1970) e Ramón Reimunde (1984) nas respectivas edicións da obra completa de Leiras inclúen frases, adiviñas, adaxios ou cantares froito da preocupación deste autor pola literatura oral.
Outro grandísimo poeta mindoniense, ANTONIO NORIEGA VARELA, contribuíu de xeito relevante ao labor etnográfico publicando cantares e adiviñas en 1912 no Boletín da Real Academia Galega, nas revistas Nos, Vida Gallega, e en O gaiteiro de Lugo, e, sobre todo, deu ao prelo monografías como A Virxen y-a paisanaxe.100 cantigas populares (1914) e Como falan os brañegos (1928), obra esta que tivo continuidade con dúas entregadas publicadas en Vallibria o ano 1930.
A estas tres figuras sobranceiras, LENCE, LEIRAS e NORIEGA, poderíanse engadir outros nomes, menos coñecidos, que aportaron tamén imprescindibles datos para o coñecemento da nosa cultura popular. Tal é o caso de R. AGUIAR que recompilou versións do romanceiro que apareceron na revista Galiza en 1932, ou o do poeta abadinense A. IGLESIA ALVARIÑO que en 1947 publicou en Cuadernos de Estudios Gallegos un artigo sobre usos e costumes na parroquia de San Xoán de Vilarente entre os séculos XVIII e XIX. Se cadra, tamén poderíamos sumar a estes nomes o de X. TRAPERO PARDO, chairego de nacemento, pero formado en Mondoñedo, onde ademais de dirixir Vallibria recolleu material etnográfico que difundiu durante moitos anos a través das ondas, en Radio Lugo, e no xornal El Progreso.
Por outra parte, e aínda que compete a outros compañeiros traer a esta mesa o seu nome, non quero deixar de mencionar neste apartado, sequera de pasada, a, ao meu entender, estreita relación dunha boa parte da obra creativa de ÁLVARO CUNQUEIRO coa literatura popular tradicional. Aínda que o imaxinario cunqueiriano non se circunscribe aos derregos máis ou menos amplos desta comarca, quen, pregunto, non ve pegadas do lendario de noso en boa parte da súa obra? E para mostra bastaría, hai outras moitas, Tesouros novos e vellos, obra onde se mesturan, como a auga coa fariña para fabricar a mellor masa, o imaxinario colectivo e o particular do xenial escritor.
Somos conscientes de que nesta apresurada síntese non incluímos outros moitos traballos que deberamos engadir como, por exemplo, os datos sacados das informacións sobre sínodos ou visitas pastorais que tiveron lugar ao longo do tempo, nos que a miúdo, querendo corrixir vicios nos que adoitan caer cregos e fregueses se nos ofrecen valiosas informacións sobre hábitos culturais dos nosos devanceiros. Ou tamén, outro exemplo, deberamos achegarnos á música popular e citar o meritorio traballo de investigación de ANDRÉS GARCIA DOURAL e MONCHO GARCÍA GONZÁLEZ, publicado baixo o título A música en Mondoñedo en 2002.
O presente e o futuro da etnografía mindoniense, entendendo como tal unha ampla comarca que abrangue varios concellos limítrofes, conta xa con referentes a imitar. En 1998 Edicións A Nosa Terra publica a primeira edición de Contos do Valadouro, de X. PISÓN, M. LOURENZO e I. FERREIRA, magnífica recreación feita con escrupuloso respecto á oralidade, de textos narrativos tirados da tradición literaria oral. Este mesmo ano R. REIMUNDE publica Costumes antigos en Galiza, unha compilación de fichas etnográficas elaboradas por M. Leiras Pulpeiro sobre a vida e os costumes dos mindonienses antes de 1912. E tamén en 1998 ve a luz Polavila na Pontenova. Lendas, contos e romances, onde se amosan unha parte dos traballos de campo arredor dos distintos xéneros da literatura oral realizados polo EQUIPO CHAIRA (O. CARNERO, M. SALVADOR, X. R. CUBA e A. REIGOSA) no concello da Pontenova o ano 1996.
A edición do libro A carón do lume (Lugo, 1999) onde se publican as recollas de contos, lendas, cantigas, oracións, refráns, enredos, xogos …etc, feitas polos alumnos do Seminario Santa Catalina ao longo de varios anos, publicadas primeiramente na revista escolar Amencer, constitúe un magnífico exemplo para posibles traballos etnográficos orientados desde os centros escolares.
E o ano 2004 sae do prelo Da fala dos brañegos. Literatura oral do concello de Abadín, da autoría do EQUIPO CHAIRA, obra onde se recollen os traballos de campo desenvolvidos polos membros deste equipo durante o ano 1992 no concello de Abadín.
Con estes precedentes, que creo converten a nosa comarca nun dos referentes destacados sobre traballos e estudos etnográficos no conxunto de Galiza ao longo do século XX, confiamos en que asociacións, mestres ou particulares, co desexable e necesario apoio dalgunha institución, prosigan descubrindo e dando a coñecer a nosa etnografía; ou sexa, a nosa alma.

[Mondoñedo, 20 de maio de 2006]
___
*Texto elaborado con motivo de participar o autor na mesa redonda promovida pola Asociación Cultural “Pena do Golpe” para conmemorar o Día das Letras Galegas, 2006. O acto tivo lugar na Casa de Xuventude de Mondoñedo, o 20 de maio de 2006, e nel interviron, ademais do autor deste artigo, Ramón Reimunde, Manuel Lourenzo, Antón Meilán, Xe Freire , e Xoán Carlos Bouso, com moderador.
©Antonio Reigosa
Artigo publicado orixinalmente en “A Voz do Masma”, nº 6, xuño 2006.

Publicado en Apuntamentos, Mondoñedo | Comentarios desactivados en Etnografía mindoniense

O fillo do xastre e o Velagullas

[Homenaxe a Ricardo Pedreira (Mondoñedo, 1928 – Ovieu, 2013)]

Debuxo de J. Puchades
Ricardo Pedreira (debux de J. Puchades)

Descúlpeme, señor Pedreira, se non lle parecese oportuno contar isto que vou contar. Atrévome, se cadra, porque non teño a honra de coñecelo persoalmente ou porque son moi partidario das fantasías do noso veciño, o fillo do boticario. Ademais, ao fixarme no seu rostro en fotografías recentes paréceme que non lle han parecer mal estas chiscadelas. Permítame, pois, esta licenza que non ten máis intención que saúdalo e felicitalo con ocasión desta oportuna e merecida homenaxe que lle preparan as asociacións, autoridades, amigos e amigas mindonienses.
Non sei polo qué pero eu a vostede cando neno imaxínoo entre teas, enredando co Velagullas na xastrería do seu pai. Supoño que vostede e os seus irmáns xogarían cos retallos de pano sobrantes, e supoño tamén que o seu pai, home precavido, tería que ter de man ao trasno Velagullas co encargo de recuperar as agullas e os alfinetes derramados, máis ca nada para evitarlles aos seus picariños, a vostede e aos seus catro irmáns, picadas ou danos maiores.
Como sabe, o Velagullas é un trasno creado, e criado, pola imaxinación de Álvaro Cunqueiro. Disque estaba ao servizo de xastres e modistas, ocupado en apañar as agullas extraviadas. Non cobraba pero a cambio tomaba vacacións desde o san Xoán ata As San Lucas. A necesidade dos seus servizos decaeu coa invención do acerico e tivo que buscar definitivamente vida fóra do noso país cando invadiron os obradoiros de corte e confección as máquinas de coser. Di Cunqueiro que o Velagullas, unha vez desterrado do mercado laboral, emigrou, que fixo as Américas como as fixeron o seu pai e a súa nai, ou coma vostede, aínda que o seu continente de acollida quede aquí ao lado e se chame Asturias.
Cheguei a esta fantasía sobre o Velagullas vendo os anuncios que se publicaron no semanario Vallibria entre o 23 de marzo de 1930 (nº 4) e o 14 de xuño de 1931 (nº 65), avisando do traslado da xastrería de Ricardo Pedreira á rúa Templarios, 11, altos, fronte ao Seminario e á Praza de Abastos. E dos anuncios gustoume especialmente o reclamo que reza “Corte y confección irreprochables. Visite este taller y saldrá complacido”.
Agrádanme estes textos porque penso que da compensación recibida por aqueles “irreprochables” acabados, da “complacencia” dos clientes da xastrería e, sobre todo, da vontade dos seus proxenitores resultou que os cinco irmáns, homes e mulleres, tiveron ocasión de ir á Universidade, de formarse e de acadar os títulos correspondentes. Un milagre para a época que lles tocou vivir, especialmente extraordinario se temos en conta que nin elas, as súas irmás mulleres, Pepita e Elena, quedaron discriminadas.
Sei da súa vasta formación e dos seus incontestables méritos profesionais. Sei do economista, do profesor, do funcionario, do xestor, do político, do investigador e do escritor, do divulgador de economía en La Voz de Asturias cando dirixía este xornal o noso paisano e seu amigo, Xosé Díaz Jácome … Sei da súa intensa vida que comeza en Cuba (aínda que vostede non o lembre) e que se fai corpo en Mondoñedo, que madura intensa e con proveito en Asturias e noutros moitos lugares do mundo.
Tamén sei doutros méritos máis privados, familiares, afectivos, de veciñanza, e entre todos conforman unha longa listaxe que o fan merecedor desta homenaxe que lle brindan os mindonienses en agradecemento a tanta xenerosidade como amosou durante toda a súa vida coa patria de nacenza.
Despois de ler con moito interese as tres entregas das súas memorias publicadas recentemente en La Nueva España tamén estou convencido de que vostede, estando onde estivese, sempre estivo aquí, en Mondoñedo.
Cando o seu pai, o xastre, lles dicía que procurasen a vida por outros camiños, el era coñecedor de que, tristemente, o destino non ten volta, que está escrito pois el mesmo sentira a necesidade de se ir a Cuba “aínda que morrese”. El fórase pero, afortunadamente, volveu para facelos a vostede e aos seus irmáns mindonienses, e para que agora os que aquí nacemos, aínda que teñamos que ir e vir, coma vostede, saibamos que a roda do destino, a cada volta, sempre fai unha paradiña onde un nace.
Permítame para rematar, señor Pedreira, que lle pida desculpas por traer aquí un anaco da memoria virtual da súa infancia e por, de paso, homenaxear tamén a aqueles homes e mulleres que coma o seu pai e a súa nai, en tempos moi difíciles, traballaron arreo para que o mundo soubese de nós, os mindonienses.
E, xa por último (nisto pídolle que me garde o segredo), ten que saber que tamén o Velagullas vai e vén, e a cada volta para en Mondoñedo, aínda que xa non haxa xastres nin modistas que lle dean que facer. O seu pai, o do Velagullas, o fillo do boticario, tamén era mindoniense e xa se sabe que “Nace o corvo na pena e tira sempre para ela”.

© Antonio Reigosa
Texto publicado no xornal “Mondoñedo”, nº 113, xaneiro de 2013.

Publicado en Apuntamentos, Mondoñedo | Comentarios desactivados en O fillo do xastre e o Velagullas

O Tangueiro

Mentres agardamos o 7 de agosto para que dea comezo a XXIV edición do Mercado Medieval de Mondoñedo entretéñome lendo “La invención del pasado. Verdad y ficción en la historia de España” da autoría do lugués Miguel-Anxo Murado onde se defende a tese de que o pasado non é a explicación do presente senón a súa xustificación. O coñecemento que temos do pasado ten moito de imaxinario, e moi pouco, ás veces case nada, de real.
O Mercado Medieval de Mondoñedo foi pioneiro nisto de reparar no pretérito como unha oportunidade lúdica. Un Medievo que en Mondoñedo non comeza antes do s. XII cando se fixa a Sede Episcopal e se lle concede o título de cidade, e que remata cun feito cargado de simbolismo, puro mito: a decapitación de Pardo de Cela a finais do ano 1483.
Neste período tan longo tamén se debeu practicar o xogo chamado Tangueiro que formou parte dos torneos e xustas medievais como o “combate das espadas”, as “cabezas”, as “sortijas” e a “folla”, entre outros. Cando a nobreza abandonou a práctica, foi o pobo o que os imitou organizando torneos con motivo de celebracións diversas. Tangueiro estafermo quintain (reducida)
Soía practicarse a cabalo, tamén a pé, mesmo sobre cabalos de madeira e incluso en barcos, en ríos ou lagoas como no Londres do s. XII. Evolucionou coa fabricación do moneco de madeira que xiraba sobre un eixe, e que levaba na man esquerda unha adarga ou escudo, e na dereita un sabre de madeira, unhas vexigas inchadas ou un saco de area. O cabaleiro encaraba o estafermo; se atinaba coa lanza no nariz ou no medio dos ollos, este quedaba quieto, non se movía, e era o premio maior. Se, en cambio, daba coa lanza no escudo ou noutra parte do moneco, este xiraba e rara era a vez que non lle zoscase co saco ou co sabre ao cabaleiro. E era a risa dos espectadores. Suponse que todo comezou cun poste e evolucionou coa fabricación dun moneco de madeira como o Tangueiro, ou estafermo, que se custodia no Casino de Mondoñedo. Ten a figura dun soldado de época antiga pero indeterminada, con helmo, e cos brazos abertos en cruz; na dereita un escudo e na esquerda un saco de area.
En Inglaterra chámanlle Quintain, nome con orixe na palabra latina “Quintana” en referencia á quinta rúa dun campamento militar romano, que era onde adestraban os soldados. O emblema que representa á pequena vila de Offham, en Kent, Inglaterra, é a figura dun Quintain. Presumen alí (habería que contrastalo debidamente) de seren o último lugar no que se practicou este xogo e teñen exposto na rúa un artefacto que só se retirou por precaución durante a Segunda Guerra Mundial para que non servise de branco á aviación inimiga.
As referencias documentais que temos da práctica deste pasatempo Mondoñedo son dos ss. XVIII, XIX e XX. Concretamente ata 1944, que é cando, segundo investigación de Andrés García Doural, con motivo das festas dos Remedios, se correu por última vez.
Gustaríame a min que na próxima edición do Mercado Medieval de Mondoñedo, a XXV, se puidese facer unha réplica do Tangueiro que garda o Casino e que grandes e pequenos, a pé, a cabalo ou en bicicleta, fixesen xirar o Tangueiro. Por diversión, e por facerlles saber aos de Offham que xa non serían os últimos en practicar este xogo.

© Antonio Reigosa

Publicado en Apuntamentos, Mondoñedo | Etiquetado , , , | Comentarios desactivados en O Tangueiro

Pregón aos mercadores

Pregón Mercado Medieval Mondoñedo 2015

Por disposición da señora rexedora, e coa aquiescencia, como é de lei, da Súa Maxestade, da Meiriña e do Meiriño aquí presentes, fáisevos saber a todas e todos, naturais, achegados, comerciantes, camiñantes e forasteiros, que por vixésimo cuarto ano consecutivo quedan francas para persoas, mercadurías e animais as portas do Mercado Medieval de Mondoñedo deste ano 2015.
Vai para 900 anos que chegaron a este mesmo lugar, onde era entón a cativa Vilamaior, o bispo Nuño Afonso e os mandados do rei Afonso VII. O bispo afastábase da costa desde San Martiño de Mondoñedo, temeroso dos ataques polo mar dos normandos e os sarracenos, coa misión de establecer aquí a sede bispal e a de dar comezo ás obras desta magnífica catedral.
E aquel rei chamado Afonso VII, o “imperator” castelán de orixe galega, gran guerreador e mellor procreador, concedeunos o título de cidade polo Foro de León, autorizounos a celebrar un mercado mensual e unha feira anual de 8 días de duración, fixándoa precisamente nestes primeiros días do mes de agosto.
Arredor do camiño, da antiga brea ou bría, na encrucillada entre dous ríos como a mítica Mesopotamia, foise construíndo o actual Mondoñedo.
Desde entón e ata o final da Idade Media, Mondoñedo foise facendo burgo respectable baixo o coidado, non sempre amigable, dos xerifaltes da igrexa e da nobreza.
Foi esa situación estratéxica á beira da vereda, na encrucillada do camiño polo que xa entón pasaba xente peregrina a Compostela, o que fixo que nacese Mondoñedo neste lugar. Por moitos séculos, especialmente nos medievais, foi un señorío eclesiástico que se amurallou no s. XIV, e que un día de novembro de 1424 “de noite a primeira durmidura” ardeu case completamente. A cambio tivo o agredoce privilexio de ver marabillada en 1483 como rodaba a cabeza parlante do mariscal Pardo de Cela, logo de divorciarse do corpo pola precisión da brosa, irse dando tumbos por esta praza abaixo.
Así acababa a Idade Media en Mondoñedo, un longo período no que asentou, para ter unha continuación vigorosa nos séculos posteriores, a nosa vocación artesá, comercial e cultural. Desde os bispos trobadores dos ss. XIII e XIV ao rexurdimento educativo, musical e literario do XIX e do XX.
Convén lembrar que as palabras MERCADO, MERCADURÍA, MERCADOR e outras desta familia proceden directamente do nome de MERCURIO, o deus romano dos camiños e dos viaxeiros, protector tamén do comercio pois foi nas encrucilladas dos camiños onde se situaron, coma este de Mondoñedo, os primeiros mercados.
Non custa moito imaxinar aquel primeiro día de hai 900 anos, cando aquí mesmo, onde agora estamos, no que era como dixemos unha encrucillada na que confluían catro camiños, se dese unha situación que puido ter sido máis ou menos así.
Por un deses camiños chegaría un labrego cun saqueto de semente de centeo, e polo camiño de enfronte asomaría, así puido ser, un ferreiro cunha ferramenta recén forxada e enmangada, e entrambos acordan intercambiar o que cultivaran e fabricaran.
Sen decatarse, acababan de inventar o comercio neste punto do mundo, e diría a crónica que poderían ser felices se non fose que polo terceiro dos camiños apareceu de contado o fociño dun recadador do señor destas terras e esixiulles un 21% da semente e outro tanto do valor da ferramenta co que aquel home acababa de inaugurar a axencia tributaria mindoniense.
Mais, como podedes supoñer, polo cuarto dos camiños tiña que aparecer alguén e apareceu. Dixo ter boa man en asuntos ultraterreos así que para asegurar a felicidade eterna dos alí presentes tamén pediu unha compensación.
Pero o mercado non é só o lugar de intercambio de mercadorías; tamén é, ten que ser e debe ser o espazo onde músicos, xograres, recomptadores, saltimbanquis e demais recreadores de cultura e diversión nos fagan gozar. O mercado tamén é o espazo ideal do xogo, do encontro para compartir viandas e conversas.
Teima miña e doutros e doutras mindonienses é poder recuperar algún día para o Mercado Medieval mindoniense algún pasatempo que houbo aquí como o do Tangueiro, un moneco xiratorio que a imitación do fermoso modelo que se garda nas dependencias do Casino, volva á praza para divertirnos como nos tempos medievais.
O xogo do Tangueiro practicouse en Mondoñedo desde antigo ata mediados do s. XX. Un combate a cabalo ou a pé, onde humano e estafermo se retaban sen máis armas que a destreza de cada contendente. Xusto é dicir, e por iso, se cadra, se deixou de practicar, que as máis das veces era o moneco quen deitaba ao intrépido cabaleiro contra o chan.
Mais abonda de prédica. A festa facémola os que estamos nela.
Damas e cabaleiros, comendeiros, servos e vasalos, viláns e aldeán, bispos, cregos, frades e freiras, oleiros, zapateiros, cordeleiros, zoqueiros, cesteiros, ferreiros, labregos, mariñeiros, curandeiros, sabios e sabias, meigas e bruxos, escribáns e artesáns, varóns e femias de todo oficio, casta ou condición, vendedores ou compradores, sede benvidos a esta vella e hospitalaria cidade.
Mercade e vendede, bebede e comede, ride, bailade e cantade, todo en proporción ás vosas forzas e respectando no posible a legalidade vixente.
Non vos portedes mal porque Cunqueiro, coa vista aparentemente ausente, perdida a mirada no Bosque de Silva, está tomando nota para facervos un retrato acaído. San Rosendo, que nos observa desde o cumio da catedral, fai o reconto estatístico dos que por aquí andamos, pero, sobre todo, recordade que o deus Mercurio tamén tiña a misión de conducir as ánimas dos condenados para o inferno; claro que tamén protexía aos ladróns que de feira en feira, de mercado en mercado, ían e viñan polos camiños do mundo.
En Mondoñedo o tempo ten outra medida. Non teñades presa por gastar os días nin as horas. Mondoñedo é un estado de ánimo, una estación de tránsito rumbo á felicidade.
Ata mañá á noitiña, rendemos homenaxe ás nosas orixes e o ano que vén, o 2016, este Mercado Medieval de Mondoñedo celebrará os seus primeros 25 anos.
Hoxe e mañá, e de aquí ao ano que vén, que a saúde e a alegría nos acompañen!

© Antonio Reigosa
Mondoñedo, 8 de agosto de 2015

Publicado en Apuntamentos, Mondoñedo, Pregón | Comentarios desactivados en Pregón aos mercadores

21 de xullo de 1813

Dáse lectura nas Cortes dunha “exposición del ayuntamiento constitucional de la ciudad de Mondoñedo, en que después de felicitar al congreso con las más espresivas demostraciones por la extinción del feudalismo, del voto de Santiago y del tribunal de la Inquisición, y por los demás decretos beneficos que ha sancionado”.
(+ Dietario de Mondoñedo)

Publicado en Apuntamentos, Mondoñedo, Os días de Mondoñedo | Comentarios desactivados en 21 de xullo de 1813

Almanaque de Mondoñedo: 13 de xullo de 1927

Mércores. Grave accidente no Pozo Mouro. Sobre as nove da mañá, ao coche correo que se dirixía a Lugo desde Ribadeo agarratóuselle a dirección na curva do Pozo Mouro e, como consecuencia, ao non poder contrololalo o chauffer, caeu polo terraplén e deu unha volta de campá. Tres viaxeiros resultaron con feridas graves, entre eles unha muller, e outros varios menos graves ata un total de dezasete. Foron atendidos en Mondoñedo polo médico Manuel Soto. O auto quedou moi danado.
(+ Almanaque de Mondoñedo)

Publicado en Os días de Mondoñedo | Comentarios desactivados en Almanaque de Mondoñedo: 13 de xullo de 1927

Eiquí xaz alguén …

O necroturismo comeza a estar de moda en Galicia. Cada ano son máis os camposantos que se ofrecen como lugares de visita, de día ou de noite, coa celebración dos defuntos ou noutras datas. Convídannos a coñecer a súa arquitectura e historia, e, sobre todo, a dos personaxes que moran neles. Un cemiterio é a radiografía máis transparente, a mellor crónica dunha parroquia, vila ou cidade, a través de cada un dos individuos que alí moran. A organización espacial e a aparencia monumental dinnos do status e clases sociais, a simboloxía, de crenzas, ritos, gustos artísticos e mesmo literarios a través dos lapidarios e epitafios. Soe estar visible tamén a capacidade creativa dos artistas locais, a acordanza ou desmemoria arredor de determinados personaxes … Un cemiterio, en fin, é o escenario onde se representa o noso afán de transcendencia tanto colectiva como individual.
A Association of Significant Cemeteries in Europa (ASCE) promove unha rede europea de camposantos singulares que forman parte dun Itinerario Cultural Europeo integrado por case duascentas necrópoles, vinte e catro españolas e, polo de agora, só catro galegas: San Amaro na Coruña, o Cemiterio dos Ingleses en Camariñas, o de San Froilán en Lugo e o de Santa Mariña de Cambados.
O Cemiterio Vello de Mondoñedo, como outros moitos galegos, podería aspirar a formar parte dese catálogo de museos da morte e dos mortos porque reúne valores de carácter histórico, estético e arquitectónico que non desmerecen os de moitos dos escollidos. Conserva a estrutura organizativa decimonónica que representa con fidelidade a estratificación social do Mondoñedo do XIX e do XX. Unha parte baixa, onde se soterraban os máis humildes; unha parte superior perfectamente organizada con nichos, tumbas, capelas e mausoleos ornamentados, moitos deles de gran valor arquitectónico e artístico onde se sepultaban os de clase podente, e un terceiro espazo marxinal, ou civil, para os sen bautizar (os anxiños) e para os non crentes e suicidas. Ademais conta con arboredo e, como é sabido, xa non se usa como lugar de enterramento desde o ano 1985. cvello
Quedan nel as tumbas cos restos e a memoria de ilustres persoeiros mindonienses como E. Lence-Santar, Pascual Veiga, Álvaro Cunqueiro, M. Ledo “O Pallarego” ou M. Leiras Pulpeiro. E xunto destes, outros moitos nomes de homes e mulleres de relevancia na vida local que nos permiten facer a crónica social, política, económica e cultural do Mondoñedo de entre dous séculos. Ademais, o visitante curioso atopará apelidos sorprendentes, a memoria da barbarie incivil, de crimes, vítimas e verdugos, amores e desamores, que de case todo hai na biografía dun camposanto.
Este roteiro poderíase completar visitando os lugares de enterramento existentes na catedral, onde bispos e xente da igrexa, xunto ao mesmísimo Pardo de Cela, agardan; ou chegar ata o Santuario dos Remedios, onde repousa Sarmiento, o bispo construtor, e outros disimulados so as lastras do adro.
Pero agora mesmo o máis urxente é atender a súa conservación pois o tempo, aínda que non pareza ter importancia este detalle nos camposantos, ten o vicio de estragar o que se descoida.

©Antonio Reigosa
Artigo publicado en La Voz de Galicia_A Mariña (13.07.2015)

Publicado en Mondoñedo | Etiquetado | Comentarios desactivados en Eiquí xaz alguén …

Grave accidente o 12 de xullo de 1924

De Dion-bouton

Grave accidente nunha curva da estrada xeral en Sasdónigas. O ómnibus que facía a ruta A Coruña-Ribadeo, matricula de Lugo e marca De Dion-Boutón (motor con patente francesa, probablemente fabricado en Chavín, Viveiro, na fábrica fundada por Jose Manuel Barro González, de Viloalle), sofre un grave accidente cando baixaba desde A Xesta en dirección a Mondoñedo. Nunha das curvas, a do quilómetro 26, atópase de fronte cun coche marca Ford e matricula de Oviedo, e ao cruzárense ambos vehículos colisionan; probablemente o tapacubos do eixo traseiro do coche que sobe impacta no eixo dianteiro do ómnibus, e os chaufeurs non poden controlalos.
Mentres que o Ford se foi á cuneta sen consecuencias para os ocupantes, o ómnibus caeu pola carricova uns 25 metros, dando tres voltas de campá. Resultou morto José González Reinante, propietario dunha fonda na Pontenova, houbo tres feridos moi graves e varios máis de menor consideración. O ómnibus era propiedade da empresa dos irmáns Freire de Vilanova de Lourenzá; O Ford, cuxos tres ocupantes prestaron os primeiros auxilios, era do xoiero ovetense Pedro Álvarez.

(+ Almanaque de Mondoñedo)

Publicado en Os días de Mondoñedo | Comentarios desactivados en Grave accidente o 12 de xullo de 1924

A esencia da mazá literaria de Cunqueiro

Ao reunirnos cabo da tumba de Cunqueiro un ano máis, o primeiro que cómpre é que nos congratulemos por sermos quen de manter esta cita para honrar a memoria dun dos nosos desde hai xa 15 anos. Congratularnos e comprometernos para que o que comezou entón continúe, pois cada ano que pasa a figura e a obra de Cunqueiro fanse máis visibles para o mundo e, por tanto, ao tempo que ambos acrecentan o seu prestixio, dan lustre e esplendor a todo o que leve canda ambos nomes o de Cunqueiro e o de Mondoñedo.
Cúmprense 34 anos da desaparición física do home e pouco máis de 103 do seu nacemento. Entremedias quedan 69 anos de vida que nos deixan unha herdanza literaria excelente, de calidade indiscutible. Sen embargo, aínda pesan prexuízos á hora das lecturas, aínda non é a obra de Cunqueiro todo o popular que pode e debe ser.
E non é doado loitar contra esas prevencións, prescindir ou superar esa pátina superficial que teoricamente dificulta a interpretación dos seus textos. Non chega con rebater eses pareceres, nin con negalos ou contradicilos sen máis. Ás veces hai que tirar do enxeño didáctico pero outras moitas, as máis, abondaría con ler atentamente o que el mesmo escribiu.
Cando Cunqueiro andaba entre os 23 e os 24 anos publicou entre os meses de maio e xuño de 1935 unha serie de artigos no xornal en “El Pueblo Gallego” con motivo do III Salón Galego da Arte.
Na primeira entrega escribe un texto titulado “Tres fábulas o pequeñas historias”, no que Cunqueiro fala da esencia das cousas que nos foron dadas, e pon de exemplo o canto dos galos. Cunqueiro prepara así aos lectores, aos que nos artigos sucesivos vai narrar as súas impresións sobre a obra dos principais artistas galegos da época (Colmeiro, Laxeiro, Maside, Souto …) contándolles unha fábula con tres casuísticas e desenlaces diferentes que, dalgunha maneira, se poderían aplicar cando nos enfrontamos coa lectura da súa obra.
Conta alí que unha vez o deus Dioniso repartiu unha mazá entre tres homes. A tal fin entraron nun cuarto escuro que o deus iluminou con xogos de luz, e díxolles:
—Teño unha mazá, a derradeira das mazás que hai no mundo pois secaron os pomares. Conserveina doce e fresca en palla morna, e dóuvola para que a repartades.
Ante a marabilla breve do milagre —é esencial ao milagre a brevidade, apunta Cunqueiro—os homes primeiro calaron, pero despois dixeron:
—Eu quero a cor—dixo un.
—Eu quero o sabor —dixo outro.
—Eu quero o olor —dixo o terceiro.
Repartida así a mazá os tres homes marcharon e Dioniso apagou a luz.
O primeiro daqueles homes, o que escollera a cor da mazá e que vivía nunha opulenta casa, encargou unha mazá de barro e recubriuna coa cor que lle regalara o deus.
Satisfeito, chamou aos seus amigos, que eran banqueiros, coengos, notarios, enxeñeiros, ministros, bispos … ensinoulles a mazá e todos admiraron ao propietario, pois o seu amigo era o único dono da única mazá que había no mundo.
A nova saíu nos xornais e nas revistas, un profesor escribiu un tratado sobre aquela mazá e ata se fundou unha “Academia de estudos sobre a Mazá”.
O home aquel estaba tan satisfeito. Comezou a levarse ben coa muller a e ata tiveron un fillo naquela casa magnífica.
O segundo home, o que escolleu o sabor, chegou á súa casa e preparou unha froita calquera co sabor transparente, amplo e cristal, da mazá.
Logo chamou aos seus amigos artesáns, ferreiros, carpinteiros, xastres, canteiros … e facéndolles cerrar os ollos deulles a comer daquela froita preparada co sabor da mazá.
Quedaron tan contentos que abrazaron a aquel seu amigo que, tendo unha soa mazá, a única que había sobre a terra, era quen de repartila con eles. E como se fose o segredo máis prezado de cada un daqueles oficios, nunca revelaron a ninguén aquela receita.
O home que escolleu o olor da mazá non tiña casa, e como tiña medo a que lle roubasen aquel tesouro, andou vagabundo por bosques e montañas.
Pero un día adormeceu á beira dun río, e ao amencer, o río gozou tanto daquel olor que se converteu nun ancho e profundo mar. Outro día tropezou cun pintor, tamén pobre, que pintaba chuvias e outras incoherencias.
E o home que escollera o olor da mazá, por quitarse de traballos e desvelos, regaloulle aquel olor ao pintor pobre que desde aquel mesmo día comezou a pintar cadros que gustaban moito aos nenos.
Pois digo eu, para rematar, que debemos ser quen de extraer a esencia (color, sabor e olor) da mazá literaria de Cunqueiro.
No nos interesan os soberbios, os que queren en exclusiva para si e para os da súa elite o color ou aparencia da obra de Cunqueiro. Non é, non pode ser un produto reservado a coleccionistas. Tampouco nos convén que o seu sabor sexa só decantado e saboreado só por profesionais e especialistas.
O que realmente nos interesa, e temos que intentar conseguilo, é que o olor que desprende a mazá literaria de Cunqueiro se expanda por todas partes, que sexa percibido fresco e doce para que lles guste moito, como os cadros do pintor, a pícaros e grandes.
Na mesma proporción en que medre o coñecemento da obra de Cunqueiro, medrará Mondoñedo, e, como onda expansiva imparable, chegarán esas medras á Mariña toda.
Cunqueiro e Mondoñedo son dous nomes que xa non se poden disociar para o resto do futuro. A sorte dun será sorte do outro. Aos mindonienses de nación e de corazón convennos que así sexa.
Pasaron 34 anos da morte de Cunqueiro; ou sexa, quedan só 966 primaveras para que se cumpra o desexo expresado no seu epitafio: Eiqui xaz alguén, que coa súa obra fixo que Galicia durase mil primaveras máis.
Procuremos non defraudalo!

©Antonio Reigosa
Mondoñedo, 26 de febreiro de 2015

Publicado en Mondoñedo | Comentarios desactivados en A esencia da mazá literaria de Cunqueiro

Pasaron cen anos: de escola a museo

escola muíños

En 1915 constrúese a escola de nenos do barrio dos Muíños de Mondoñedo, xunto á ponte, grazas a unha doazón feita polo arcediago José Mª Palacios e Natalia Palacios, irmáns do que fora bispo da diocese mindoniense, J. M. Palacios e López. O párroco de Barallobre, sr. Costas, elaborou os planos. A inauguración tivo lugar en marzo de 1917. O primeiro profesor foi o sacerdote da diocese de Lugo Francisco G. Gastalber.
Hoxe este edificio é o que alberga o Museo das Zocas que rexenta o artesán Alberte Geada.

Publicado en Apuntamentos | Comentarios desactivados en Pasaron cen anos: de escola a museo